अपठित उताऱ्याची उत्तरे चांगली वाटतात, पण गुण का कमी?
इयत्ता दहावीच्या 'अ' तुकडीतील ३५ विद्यार्थ्यांना वीस मिनिटांत १८० शब्दांचा अपठित गद्यांश सोडवायचा होता. उताऱ्याचा विषय 'पावसाळी पाण्याची साठवण' असून त्यात टाकीबांधणीपेक्षा जलसंधारणाचे महत्त्व पटवून दिले होते. प्रश्न तीन होते : (१) 'लेखकाला जलसंधारण महत्त्वाचे का वाटते? दोन कारणे लिहा' - २ गुण; (२) 'उताऱ्यातील मध्यवर्ती विचार एका वाक्यात लिहा' - २ गुण; (३) 'कोणतेही दोन कठीण शब्द घेऊन त्यांचे अर्थ लिहा' - १ गुण. स्नेहाने पहिल्या प्रश्नाच्या उत्तरात उताऱ्यातील वाक्य जसेच्या तसे उतरवले, स्वतःच्या शब्दांत कारणे मांडली नाहीत. दुसऱ्या प्रश्नाला तिने केवळ 'पाणी वाचवा' असे दोन शब्द लिहिले. तिसऱ्या प्रश्नात तिने 'पाणी' व 'शेत' हे सर्वपरिचित शब्द निवडले. तिला एकूण २ गुण मिळाले. ती म्हणते, 'उतारा मला पूर्ण समजला होता, तरी गुण कसे कमी?' उद्या हीच चाचणी 'ब' तुकड्यात घ्यायची असून शिक्षकांना उत्तरलेखनाचे तंत्रच शिकवायचे आहे; त्यासाठी फक्त दहा मिनिटांची तयारीची संधी आहे.
1. स्नेहाच्या तीनही उत्तरांना मिळालेले गुण न्याय्य आहेत का? प्रत्येक प्रश्नासाठी गुणदानाचे कारण आणि नमुना उत्तर स्पष्ट करा.
Read the worked answer
निकष: गुण 'उतारा समजला का' यावर नाही, तर 'प्रश्नाने मागितलेला प्रकार व संख्या पुरवली का' यावर ठरतात.
- प्रश्न १ (२ गुण): मागणी - दोन कारणे, स्वतःच्या शब्दांत. स्नेहाने वाक्य जसेच्या तसे उतरवले; स्वतंत्र मांडणी नाही, म्हणून ०. जर एक कारण स्वतःच्या शब्दांत असते तर १ गुण. नमुना: 'टाकीची देखभाल दरवर्षी खर्चिक ठरते, म्हणून; पाणी जमिनीत जिरल्यास पूरही कमी होतो, म्हणून.'
- प्रश्न २ (२ गुण): 'पाणी वाचवा' ही आज्ञार्थ सूचना आहे, मध्यवर्ती विचार नाही. मध्यवर्ती विचार म्हणजे उताऱ्याचा गाभा एका पूर्ण वाक्यात. नमुना: 'पावसाचे पाणी जिरवून भूजल वाढवणे हाच टिकाऊ उपाय आहे.' - ० गुण.
- प्रश्न ३ (१ गुण): अट 'कठीण शब्द' - म्हणजे संदर्भातील अपरिचित शब्द. 'पाणी', 'शेत' या सर्वपरिचित; अट पूर्ण नाही - ० गुण.
मुद्दा: समज झाल्याचा पुरावा म्हणजे उत्तराची रचना, उत्तराचा लांबलेला आशय नव्हे. एकूण २ गुण हे या कारणांनी योग्यच आहेत.
2. 'कारणे लिहा' व 'मध्यवर्ती विचार लिहा' या दोन प्रश्नांचे उत्तरलेखन-नियम पुढील तुकडीला शिकवण्यासाठी तयार करा.
Read the worked answer
अ. 'कारणे लिहा' (२ गुण) - नियम
- प्रत्येक कारण स्वतंत्र वाक्यात; 'पहिले कारण', 'दुसरे कारण' असा क्रमांक द्यावा, जेणेकरून निरीक्षकाला संख्या दिसेल.
- कारण-सूचक जोडणी वापरावी : '… म्हणून', '… यामुळे', '… करिता'.
- उताऱ्यातील शब्द चोखाळावेत, पण वाक्यरचना स्वतःची असावी; मूळ वाक्य जसेच्या तसे उतरवू नये.
ब. 'मध्यवर्ती विचार लिहा' (२ गुण) - नियम
- पहिल्या व शेवटच्या परिच्छेदाचे शेवटचे वाक्य वाचून गाभा शोधावा.
- कर्ता + क्रिया असलेले एकच पूर्ण वाक्य लिहावे; तुकडा, शीर्षक किंवा आज्ञार्थ टाळावा.
- वाक्य सुमारे १५ ते २० शब्दांचे ठेवावे; उदाहरणे गाळावी.
अंमल: दहा मिनिटांत फळ्यावर एकच उतारा घेऊन प्रत्येक नियमाचा एक नमुना दाखवावा; त्यानंतर विद्यार्थ्यांकडून तोच उतारा बदललेल्या शब्दांत लिहून घ्यावा.
3. वीस मिनिटांच्या मर्यादेत उतारा वाचन व उत्तरलेखन यांची विभागणी कशी करावी? तुमचे वेळापत्रक कारणासह द्या.
Read the worked answer
सुचवलेली विभागणी (एकूण २० मिनिटे)
- ०–३ मिनिटे - पहिले वाचन: जलद वाचन, फक्त विषय कळून घेणे.
- ३–५ मिनिटे - प्रश्न वाचन: प्रत्येक प्रश्नातील क्रियापद व संख्या अधोरेखित करणे ('दोन कारणे', 'एका वाक्यात', 'कठीण शब्द').
- ५–८ मिनिटे - दुसरे वाचन: प्रश्नांशी संबंधित वाक्ये उताऱ्यात शोधून क्रमांक देणे.
- ८–१८ मिनिटे - उत्तरलेखन: सोप्या प्रश्नापासून सुरुवात; प्रत्येक उत्तर आधी मनात ठरवून एकदाच लिहावे, खोडकाम टाळावे.
- १८–२० मिनिटे - तपासणी: प्रश्नातील अटी पूर्ण झाल्या का हे उत्तराशी पटवून पाहणे.
कारण: उतारा वाचनात जास्त वेळ गेल्यास उत्तरे घाईत होतात; म्हणून वाचनाला केवळ ८ मिनिटे. शेवटची २ मिनिटे तपासणीसाठी राखल्यास 'दोन कारणांऐवजी एक कारण' अशा चुका टळतात.