KSEAB SSLC TL Marathi flashcards
KSEAB SSLC TL Marathi · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- अपठित गद्यांश
- पूर्वी न वाचलेला, पाठ्यपुस्तकाबाहेरील गद्य उतारा; आकलन शक्ती तपासण्यासाठी दिला जातो. उत्तर उताऱ्यातील माहितीवर आधारित असते.
- मुख्य विचार
- उताऱ्याचा सर्वांत महत्त्वाचा संदेश किंवा केंद्रीय कल्पना; ती सहसा पहिल्या किंवा शेवटच्या परिच्छेदात स्पष्ट होते. प्रश्नात ‘केंद्रीय विचार’ असा उल्लेख असतो.
- शब्दार्थ प्रश्न
- उताऱ्यातील कठीण शब्दाचा संदर्भानुसार अर्थ विचारणारा प्रश्न; पर्याय किंवा स्वतःचे उत्तर द्यावे लागते. संदर्भ बदलल्यास शब्दाचा अर्थ बदलतो.
- अनुमान
- उताऱ्यात प्रत्यक्ष न लिहिलेला पण तर्काने काढता येणारा अर्थ; ‘यावरून कळते’ अशा प्रश्नांत उत्तर द्यावे लागते.
- उत्तर लेखन नियम
- अपठित गद्यांशाचे उत्तर संक्षिप्त, उताऱ्यातील शब्दांचा आधार घेऊन व स्वतःची मते न जोडता लिहावे; सहसा दोन ते तीन वाक्ये पुरेशी असतात.
- कथाबीज
- कथेचा मूळ विचार किंवा ज्या घटनेभोवती संपूर्ण कथा फिरते तो केंद्रबिंदू; ‘कथेचे बीज स्पष्ट करा’ असा प्रश्न विचारला जातो.
- पात्रविश्लेषण
- पात्राचे गुण, वर्तन व पाठातील प्रसंग यांच्या आधारे केलेले वर्णन; प्रत्येक गुणाला पाठातील उदाहरण जोडल्यास उत्तर पूर्ण होते.
- शीर्षक सार्थक्य
- शीर्षक पाठाच्या मुख्य विचाराशी कसे जुळते हे स्पष्ट करणे; शीर्षक लघु, आकर्षक व विषयाला धरून असते.
- लेखक परिचय
- पाठाच्या लेखकाचे नाव, काळ, प्रमुख साहित्यकृती व भाषाशैली; उत्तरपत्रिकेत हे मुद्दे त्रोटक व व्यवस्थित लिहावे.
- संवादाचे कार्य
- पात्रांचे स्वभाव, भावना व कथेची गती दर्शवणारा संवाद; संवादातून पात्रांचे नाते व प्रसंगाचे वातावरण उघड होते.
- उपमा अलंकार
- दोन भिन्न वस्तूंमधील साम्य ‘जसे’, ‘सारखे’ किंवा ‘प्रमाणे’ या शब्दांनी दाखवले जाते; उपमेय व उपमान वेगळे असतात.
- रूपक अलंकार
- उपमेयावर उपमानाचा अभेद आरोप केला जातो; ‘हा मुलगा चंद्र आहे’ अशी रचना असते व तुलना करणारे शब्द नसतात.
- अनुप्रास अलंकार
- एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती जवळपासच्या शब्दांत होते; यामुळे कवितेत नाद व लय निर्माण होते.
- यमक
- कवितेच्या ओळींच्या शेवटी सारखे शब्द किंवा समान ध्वनी येणे; मराठी पद्यात यमक जुळवणी महत्त्वाची असते.
- रस
- कवितेतील भावनेचा टिकाऊ अनुभव; शृंगार, वीर, करुण, हास्य व शांत हे प्रमुख रस आहेत. रसाचा उलगडा भावार्थातून होतो.
- पूरक वाचन
- मुख्य पाठ्यपुस्तकाबाहेर दिलेले अतिरिक्त पाठ; त्यातील पात्र, घटना व संदेश यांवर प्रश्न विचारले जातात.
- नैतिक संदेश
- कथेतील शिकवण किंवा जीवनमूल्य; ‘यातून काय बोध होतो’ या प्रश्नाचे उत्तर संक्षिप्त व स्पष्ट असते.
- पात्रांची नावे
- पूरक पाठातील मुख्य व गौण पात्रांची नावे; घटनेच्या क्रमाने त्यांची भूमिका लक्षात ठेवल्यास प्रश्न सुटतो.
- घटनाक्रम
- पूरक कथेतील घटना ज्या क्रमाने घडतात तो क्रम; ‘प्रथम काय घडले’ अशा प्रश्नात हा क्रम उपयोगी पडतो.
- अव्ययीभाव समास
- पहिला शब्द अव्यय असतो व सामासिक शब्द अव्ययासारखा वापरला जातो; उदा. यथाशक्ती, प्रतिदिन.
- तत्पुरुष समास
- शेवटचा शब्द प्रधान असतो व पूर्वपदाची विभक्ती लोप पावते; उदा. राजभवन म्हणजे राजाचे भवन.
- द्वंद्व समास
- दोन्ही पदे प्रधान असतात व ‘आणि’ या अर्थाने जोडली जातात; उदा. आईबाबा म्हणजे आई आणि बाबा.
- बहुव्रीही समास
- समासातील शब्दांपेक्षा वेगळ्या अर्थाचा शब्द सूचित होतो; उदा. दशानन म्हणजे दहा मुखे असलेला रावण.
- संधी
- दोन शब्द जोडताना अक्षरांचा किंवा ध्वनींचा होणारा बदल; स्वर संधी, व्यंजन संधी व विसर्ग संधी असे मुख्य प्रकार.
- वाक्प्रचार
- क्रियापदाशी जोडून वापरला जाणारा शब्दसमूह; त्याचा अर्थ शब्दशः न घेता लाक्षणिक अर्थाने घ्यावा लागतो. उदा. डोळे उघडणे म्हणजे सत्य समजणे.
- म्हणी
- पूर्ण वाक्य स्वरूपातील लोकानुभवाचे सूत्र; वाक्यात तशीच वापरली जाते व तिचा अर्थ सामान्य बोध असतो.
- समानार्थी शब्द
- एकाच अर्थाचे दोन किंवा अधिक शब्द; उदा. सूर्य व रवी. उत्तरात योग्य संदर्भानुसार शब्द निवडावा.
- विरुद्धार्थी शब्द
- एकमेकांच्या विरुद्ध अर्थाचे शब्द; उदा. उंच व बुटका. जोडी लिहिताना शब्दाचा प्रकार कायम ठेवावा.
- औपचारिक पत्र
- कार्यालय किंवा संस्थेस लिहिले जाणारे पत्र; विषय, संबोधन, मजकूर व स्वाक्षरी या घटकांनी युक्त असते.
- निबंधाची रचना
- प्रस्तावना, मुख्य भाग व समारोप असे तीन भाग; मुख्य भागात मुद्दे स्वतंत्र परिच्छेदांत मांडावे.
- कथालेखनाचे टप्पे
- प्रारंभ, बीज, गुंफण, चरमोत्कर्ष व उपसंहार; कथा तटस्थ वर्तमान काळात साक्षीभावाने सांगावी.
- संवाद लेखन
- दोन पात्रांमधील बोलणे प्रत्यक्ष भाषणात लिहिणे; प्रत्येक पात्राच्या नावानंतर पूर्णविराम व योग्य विरामचिन्हे आवश्यक.