KSEAB SSLC TL Marathi cheat sheet

अपठित उताऱ्याचे उत्तर देताना प्रथम शीर्षक, पहिले व शेवटचे वाक्य वाचून केंद्रीय विचार ओळखावा; सहसा उत्तर त्या विचाराशी जोडलेले असते.

अपठित गद्यांशाचे प्रश्न सहसा शब्दार्थ, आकलन, विचारप्रवाह व भाषिक असे चार प्रकारे विचारले जातात.

पर्यायी प्रश्नात ‘नाही’, ‘कधीही’, ‘सर्वच’ यांसारखे अतिरेकी शब्द असलेला पर्याय बहुधा अयोग्य ठरतो.

‘कारण सांगा’ प्रश्नाचे उत्तर ‘कारण - परिणाम’ या रचनेत लिहावे; उताऱ्यातील पुरावा जोडावा.

उताऱ्यात दिलेल्या माहितीपलीकडे स्वतःचे मत, उदाहरण किंवा बाह्य ज्ञान जोडू नये.

शब्दार्थ विचारताना शब्दाचा उताऱ्यातील संदर्भानुसार अर्थ घ्यावा; शब्दकोशातील पहिला अर्थच योग्य असेल असे नाही.

उत्तराची लांबी सहसा दोन ते तीन वाक्ये ठेवावी; ‘थोडक्यात सांगा’ असेल तर एक वाक्य पुरेसे.

पात्रविश्लेषणाच्या उत्तरात प्रत्येक गुणाला पाठातील एक प्रसंग किंवा वाक्य जोडल्यास उत्तर पूर्ण मानले जाते.

कथासारांश प्रारंभ, मध्य व शेवट या तीन टप्प्यांत मांडावा; मूळ क्रम बदलू नये.

शीर्षकाचे सार्थक्य सांगताना शीर्षक व पाठाचा मध्यवर्ती विचार यांचा संबंध स्पष्ट करावा.

लेखकपरिचयात लेखकाचे नाव, काळ, प्रमुख कृती व भाषाशैली या मुद्द्यांचा समावेश होतो.

संवादातून पात्राचा स्वभाव, भावना व कथेची गती यांचा बोध होतो; संवादाचे वर्णन करताना हे तीन पैलू लक्षात घ्यावे.

‘तात्पर्य सांगा’ या प्रश्नाचे उत्तर पाठातील संदेश एका परिच्छेदात स्पष्ट करणारे असते.

गद्यपाठातील वर्णनात्मक प्रश्नाला उत्तर देताना पाठातील शब्दांचा आधार घ्यावा; स्वतःची कल्पना जोडू नये.

उपमा अलंकारात ‘जसे’, ‘सारखे’, ‘प्रमाणे’ हे शब्द असतात व उपमेय-उपमान भिन्न असतात.

रूपक अलंकारात उपमेय व उपमान यांचा अभेद दाखवला जातो; तुलना करणारे शब्द नसतात.

अनुप्रास अलंकारात एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती जवळच्या शब्दांत होते; यमकात ओळींच्या शेवटी समान ध्वनी येतात.

शृंगार, वीर, करुण, हास्य व शांत हे मराठी कवितेतील प्रमुख रस आहेत.

कवितेचा भावार्थ लिहिताना प्रत्येक कडव्याचा सरळ अर्थ द्यावा; शब्दशः भाषांतर न करता भाव स्पष्ट करावा.

कवितेतील प्रतीके व विशेषणे कवीचा मूड व मध्यवर्ती विचार दर्शवतात.

कवीपरिचयात कवीचे नाव, काळ व प्रमुख कवितासंग्रह यांचा उल्लेख असतो.

पूरक पाठांवरील प्रश्न सहसा पात्र, घटना, कारण व संदेश यांवर आधारित असतात.

पूरक कथेतील घटनाक्रम विचारला जातो; ‘प्रथम’, ‘नंतर’, ‘शेवटी’ या शब्दांनी क्रम स्पष्ट करावा.

पात्रांची नावे व त्यांची भूमिका यांची जोडी लक्षात ठेवावी; नाव बदलल्यास उत्तर चुकते.

‘यातून काय बोध होतो’ या प्रश्नाचे उत्तर नैतिक शिकवणीच्या एका वाक्यात द्यावे.

पूरक पाठाची तुलना मुख्य पाठाशी करताना विषय, पात्रे व संदेश या तीन निकषांवर करावी.

पूरक वाचनातील प्रसंगाचे वर्णन करताना पाठातील तपशीलच वापरावे; अतिरिक्त कल्पना जोडू नये.

पूरक पाठातील शीर्षक व मुख्य विचार यांचा संबंध विचारला जातो; शीर्षक लक्षात ठेवावे.

अव्ययीभाव समासात पहिले पद अव्यय असते व सामासिक शब्द अव्ययासारखा वापरला जातो; उदा. यथाशक्ती, प्रतिदिन.

तत्पुरुष समासात शेवटचे पद प्रधान असते व पूर्वपदाची विभक्ती लोप पावते; उदा. राजभवन = राजाचे भवन.

द्वंद्व समासात दोन्ही पदे प्रधान असतात व ‘आणि’ या अर्थाने जोडली जातात; उदा. आईबाबा.

बहुव्रीही समासात समासातील पदांपेक्षा वेगळा अर्थ सूचित होतो; उदा. दशानन = दहा मुखे असलेला रावण.

स्वर संधीत अ/आ + इ/ई = ए, अ/आ + उ/ऊ = ओ; व्यंजन संधीत व्यंजनांचा बदल होतो.

वाक्य सरल (एक क्रियापद), संयुक्त (दोन स्वतंत्र वाक्यांची जोड) व मिश्र (मुख्य + गौण उपवाक्य) असे तीन प्रकारचे असतात.

विरामचिन्हांत पूर्णविराम, स्वल्पविराम, प्रश्नचिन्ह, उद्गारचिन्ह व अवतरणचिन्ह यांचा योग्य वापर केला जातो.

तत्सम शब्द संस्कृतमधून जसेच्या तसे आले; तद्भव शब्द त्यांचे बदललेले रूप आहेत.

देशी शब्द मराठीतले मूळ शब्द; परभाषीय शब्द इतर भाषांतून आलेले.

वाक्प्रचार क्रियापदाशी जोडून येतो व त्याचा अर्थ लाक्षणिक असतो; म्हणी पूर्ण वाक्य असते.

समानार्थी शब्द एकाच अर्थाचे; विरुद्धार्थी शब्द परस्परविरुद्ध अर्थाचे.

उपसर्ग शब्दाच्या आधी लागतो व अर्थ बदलतो; प्रत्यय शब्दाच्या शेवटी लागतो.

अनेक शब्दांसाठी एक शब्द: ‘ज्याला अपत्य नाही’ = वंध्या; ‘जो सर्व जाणतो’ = सर्वज्ञ.

म्हणीचा अर्थ सांगताना तिचा सामाजिक बोध स्पष्ट करावा; वाक्यात वापर करताना काळ व पुरुष जुळवावा.

औपचारिक पत्रात प्रेषकाचा पत्ता, दिनांक, प्राप्तकर्त्याचा पत्ता, विषय, संबोधन, मजकूर, समारोप व स्वाक्षरी या घटकांचा समावेश असतो.

अनौपचारिक पत्रात विषय अनिवार्य नसतो; नात्यानुसार संबोधन व अनौपचारिक भाषा वापरली जाते.

निबंधाची रचना प्रस्तावना, मुख्य भाग व समारोप अशी तीन भागांत असते; मुख्य भागात मुद्दे परिच्छेदांत मांडावे.

कथालेखनाचे टप्पे: प्रारंभ, बीज, गुंफण, चरमोत्कर्ष व उपसंहार.

संवाद लेखनात प्रत्येक पात्राचे नाव व त्यानंतर पूर्णविराम द्यावा; प्रत्यक्ष भाषणाची विरामचिन्हे वापरावी.

निबंधाची शब्दसंख्या सहसा 200-250 शब्द; पत्र 100-150 शब्द.

लेखनात प्रमाण मराठी, शुद्धलेखन व एकजिनसी काळ राखावा.