KSEAB SSLC TL Marathi key terms

पाठ्यपुस्तकात न मावलेला आणि पूर्वी न वाचलेला असा नवीन उतारा, जो परीक्षेत दिला जातो व ज्याचा अर्थ तसेच त्यावरील उत्तरे विद्यार्थ्याला स्वतःच्या वाचनकौशल्याच्या आधारे शोधायची असतात.

गद्य किंवा पद्यातून निवडलेला काही ओळींचा तुकडा, जो प्रश्नाच्या स्वरूपात दिला जातो आणि त्यातील मजकुरावरूनच त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे शोधावी लागतात.

एखाद्या उताऱ्यात किंवा कवितेत लेखकाला अभिप्रेत असलेला मुख्य अर्थ; शब्दांच्या पलीकडील भावना समजून घेऊन तो स्वतःच्या शब्दांत सांगितला जातो.

संपूर्ण उताऱ्यात किंवा कवितेत सर्वत्र आढळणारा मुख्य सूत्र, जो लेखक वाचकांपर्यंत पोहोचवू इच्छितो आणि जो सहसा एका वाक्यात मांडता येतो.

पाठ्यपुस्तकातील गद्य स्वरूपातील धडे, जसे कथा, ललित निबंध, चरित्र व प्रवासवर्णन; त्यांचे वाचन आणि त्यावर आधारित प्रश्नांची उत्तरे परीक्षेत अपेक्षित असतात.

पाठातील एखाद्या व्यक्तिरेखेचे स्वभाववैशिष्ट्ये, वागणे, विचार आणि भूमिका यांचे पाठातील वाक्यांच्या पुराव्यासह केलेले वर्णन, जे उत्तरात लिहिले जाते.

पाठ्यपुस्तकातील कविता व अभंग, ज्यांमध्ये लय, यमक व अलंकार असतात आणि ज्यांचा भावार्थ, रसास्वाद व कवितेचा संदेश परीक्षेत विचारला जातो.

कवितेचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी शब्दांची विशिष्ट रचना करून निर्माण केलेला विशेष परिणाम; उपमा, रूपक, अनुप्रास व यमक हे त्याचे नेहमीचे प्रकार आहेत.

दोन भिन्न वस्तूंमधील साम्य 'सारखा', 'प्रमाणे' किंवा 'इव' अशा शब्दांनी स्पष्ट दाखवले जाते, तो अलंकार; उदा. चंद्रासारखे तेजस्वी तोंड.

जिथे उपमेय व उपमान वेगळे न ठेवता एकच मानले जाते, म्हणजे एखाद्या वस्तूचे दुसऱ्या वस्तूत रूपांतरच दाखवले जाते, तो अलंकार.

एका ओळीत किंवा जवळच्या ओळींमध्ये एकच व्यंजन अक्षर पुन्हा पुन्हा येऊन नादनिर्मिती होणारा अलंकार, जो कवितेला संगीतमय व स्मरणसुलभ बनवतो.

कवितेच्या ओळींच्या शेवटी येणाऱ्या शब्दांचा उच्चार सारखा असूनही त्यांचे अर्थ वेगळे असतात, अशी जोडणी; त्यामुळे कवितेत लय व सुरेखता येते.

कवितेतील अक्षरे, गण व मात्रांच्या ठरलेल्या नियमानुसार बांधलेली छंदरचना; प्रत्येक वृत्ताला स्वतःचे नाव व विशिष्ट गण-रचना असते.

मुख्य धड्यांव्यतिरिक्त वाचनकौशल्य वाढवण्यासाठी दिलेले अतिरिक्त तुकडे, जसे लघुकथा, बोधकथा व माहितीपर लेख; त्यांचेही आकलन परीक्षेत तपासले जाते.

शेवटी एखादे नीतिमूल्य किंवा तत्त्व सांगणारी लहान कथा, जी मनोरंजनाबरोबरच योग्य वर्तनाचा व विचाराचा बोध देते.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र जोडून एक नवीन सामासिक शब्द तयार होण्याची प्रक्रिया; अव्ययीभाव, तत्पुरुष, द्वंद्व व बहुव्रीही हे त्याचे मुख्य प्रकार आहेत.

दोन जवळचे शब्द किंवा अक्षरे जोडताना त्यांच्या सीमेवर उच्चार सोपा होण्यासाठी होणारा बदल; उदा. सूर्य + उदय हे सूर्योदय होते.

शब्दाच्या सुरुवातीला जोडला जाणारा अर्थपूर्ण अक्षरसमूह, जो मूळ शब्दाचा अर्थ बदलतो किंवा त्यात भर घालतो; उदा. प्र + हार.

शब्दाच्या शेवटी जोडला जाणारा अक्षरसमूह, जो नवीन शब्द तयार करतो किंवा शब्दाचे व्याकरणीय रूप बदलतो; उदा. धन + वान.

वाक्यात नामाचा इतर शब्दांशी असलेला संबंध दाखवणारी व्याकरणीय व्यवस्था; मराठीत आठ विभक्ती असून प्रत्येकीला विशिष्ट प्रत्यय जोडला जातो.

क्रिया कधी घडली हे दाखवणारा व्याकरणीय गुणधर्म; वर्तमान, भूत व भविष्य अशा मुख्य तीन प्रकारांत तो विभागला जातो आणि क्रियापदाचे रूप बदलते.

नाम, सर्वनाम किंवा क्रियापद एकवचनी आहे की अनेकवचनी हे दाखवणारा गुणधर्म; वचन बदलल्यास क्रियापद व विशेषणाचे रूपही बदलते.

नामाचे पुल्लिंग, स्त्रीलिंग किंवा नपुंसकलिंग असे केले जाणारे वर्गीकरण; त्यानुसार विशेषण व क्रियापदाची रूपे बदलतात, म्हणून ते ओळखणे आवश्यक आहे.

नामाचा गुण, जात, संख्या, आकार किंवा स्थिती यांचे वर्णन करणारा शब्द; तो ज्या नामाचे वर्णन करतो त्याच्या लिंग व वचनानुसार बदलतो.

वाक्यात क्रिया, घडामोड किंवा स्थिती दाखवणारा शब्द; तो कर्ता, काळ व वचनानुसार बदलतो आणि वाक्य पूर्ण करण्यास मदत करतो.

नामाची पुनरुच्चिती टाळण्यासाठी त्याजवळ वापरला जाणारा शब्द, जो आधी उल्लेखलेल्या व्यक्ती वा वस्तूला सूचित करतो; उदा. तो, ती, हे, आपण.

क्रिया कशी, कधी, कुठे किंवा किती या रीतीने घडते हे स्पष्ट करणारा शब्द; उदा. हळू चालणे, आज येणे, इथे थांबणे, खूप पळणे.

असे अव्यय जे केवळ वाक्याच्या सुरुवातीला येऊन आनंद, आश्चर्य किंवा खेद अशा भावना व्यक्त करतात आणि ज्यांचा इतर शब्दांशी व्याकरणीय संबंध नसतो; उदा. अरे, ओहो, छे.

दोन शब्द, वाक्यांश किंवा वाक्ये एकमेकांना जोडणारे अव्यय; उदा. आणि, व, पण, किंवा, म्हणून ही शब्दांची जोडणी स्पष्ट करतात.

नामाच्या मागे येऊन त्याचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दाखवणारे अव्यय; उदा. मध्ये, वर, खाली, साठी, पासून हे स्थान व कारण स्पष्ट करतात.

एकच अर्थ किंवा जवळपास समान अर्थ व्यक्त करणारे दोन वेगवेगळे शब्द; उदा. सूर्य आणि रवी, पाणी आणि जल असे जोडपे परीक्षेत विचारले जातात.

एकमेकांच्या अगदी विरुद्ध अर्थाचे शब्द; उदा. दिवस आणि रात्र, मोठा आणि लहान, उंच आणि बुटका अशा जोड्या ओळखून वापरणे अपेक्षित असते.

शब्दसमूहाचा असा वापर की ज्याचा अर्थ शब्दशः घेतला जात नाही, तर विशिष्ट लाक्षणिक अर्थ व्यक्त होतो; उदा. डोळे उघडणे म्हणजे सावध होणे.

लोकांच्या दीर्घ अनुभवातून तयार झालेले, उपदेश किंवा जीवनसत्य सांगणारे छोटे वाक्य, जे बहुधा पूर्ण वाक्य असते; उदा. अति तिथे माती.

औपचारिक किंवा अनौपचारिक पत्र ठराविक स्वरूपात लिहिणे - पत्ता, दिनांक, विषय, संबोधन, मजकूर व समारोप या घटकांसह पत्र पूर्ण केले जाते.

एखाद्या विषयावर आपले विचार आखीव रचनेत मांडणारा स्वतंत्र लेख; त्यात प्रस्तावना, विषयाचा विस्तार व समारोप असे तीन भाग असतात.

दिलेल्या मुद्द्यांवरून किंवा स्वतःच्या कल्पनेवरून व्यक्तिरेखा, घटनांचा क्रम, कथाबीज व शेवट असलेली गोष्ट तयार करून लिहिण्याचे कौशल्य.

दोन किंवा अधिक व्यक्तींमधील बोलण्याची देवाणघेवाण लिखित स्वरूपात मांडणे; प्रत्येकाचे नाव, बोलण्याचा क्रम व प्रसंगाला साजेसे भाषिक स्वरूप यात जपले जाते.