अलंकाराची घालमेल आणि भावार्थाचे शब्दशः उत्तर

योग्य उत्तरे:

• 'माती हसू लागली' - चेतनगुणोक्ती (मानवीकरण); निर्जीव मातीला हसण्याची क्रिया दिली आहे.
• 'आईच्या मायेसारखी शीतल सावली' - उपमा; 'सारखी' हा वाचक शब्द आहे आणि सावलीची तुलना आईच्या मायेशी केली आहे.
• 'धरती माता' - रूपक; 'सारखी/प्रमाणे' असा वाचक शब्द नाही, धरतीचे मातरूप थेट आरोपित केले आहे.

गुणदान:

• रोहित - ०.५/२: नाव चुकीचे; 'माता' हे थेट आरोपण असल्याने रूपक. कारण न लिहिल्याने उर्वरित गुणही जातात.
• सना - ०.५/२: 'सारखी' वाचक शब्द असूनही रूपक म्हटल्याने नाव चुकीचे. कारण नमूद केले असल्याने ०.५ गुण देणे उदार, पण न्याय्य.
• वैभव - १/३: भावार्थात कवितेचा भाव नाही, केवळ शब्दशः अर्थ आहे; तरी ओळींचा अर्थ समजल्याचे दिसते म्हणून १ गुण.

मुद्दा: अलंकाराचे गुण नावावर नाही, तर वाचक शब्दाच्या पुराव्यावर अवलंबून आहेत.

टप्पा १ (३ मिनिटे) - वाचक शब्दांची यादी: 'सारखा, सारखी, प्रमाणे, इतका, वाणी' हे शब्द जिथे आहेत तिथे तुलना उघडी असते - तो उपमा. ही यादी फळ्यावर लिहून ठेवावी.

टप्पा २ (५ मिनिटे) - जोडी जुळवा: फळ्यावर दोन रचना लिहाव्यात - (i) 'तिचे मुख चंद्रासारखे आहे' व (ii) 'तिचे मुखच चंद्र आहे'. विद्यार्थ्यांनी वाचक शब्द शोधून (i) उपमा, (ii) रूपक असे ठरवावे.

टप्पा ३ (५ मिनिटे) - कसोटी प्रश्न: 'वाचक शब्द काढून टाकला तर वाक्याचा अर्थ तुटतो का?' उपमेत तुटतो (तुलना राहत नाही), रूपकात तोच अर्थ थेट राहतो. हीच कसोटी विद्यार्थ्यांनी स्वतःच्या दोन उदाहरणांवर वापरावी.

टप्पा ४ (२ मिनिटे) - तोंडी चाचणी: शिक्षक ओळ वाचावी, विद्यार्थ्यांनी फक्त 'उपमा/रूपक + कारण' असे एका वाक्यात सांगावे.

फरक: शब्दशः अर्थ सांगतो 'काय घडले'; भावार्थ सांगतो 'त्यातून कवीला काय सांगायचे आहे' - म्हणजे भावना व संदेश.

नमुना भावार्थ (३ गुणांसाठी रचना):

• पहिले वाक्य - चित्र: 'पावसाचे थेंब मातीवर पडताच ओली माती उभारी घेते, असे कवीला दिसते.'
• दुसरे वाक्य - भाव: 'त्या हिरव्या नटण्यात कवी मातीचे आईसारखे शीतल, पोषण करणारे रूप पाहतो.'
• तिसरे वाक्य - संदेश: 'म्हणजे निसर्ग मातेच्या मायेनेच आपले जीवन फुलते, हे कवी सुचवतो.'

गुणविभागणी: चित्र १ + भाव १ + संदेश १. वैभवच्या उत्तरात फक्त चित्र होते, म्हणून १ गुण; भाव व संदेश यांची ओळ जोडली गेली नाही.