वाक्प्रचार व म्हणी - अर्थ बरोबर, वाक्य चुकीचे
वाक्प्रचार व म्हणी यांच्या सहा गुणांच्या प्रश्नात तीन बाबी विचारल्या : (१) 'अंगावर काटा येणे' - अर्थ सांगून वाक्यात वापरा; (२) 'डोळ्यात तेल घालून राहणे' - तसेच; (३) 'अंथरूण पाहून पाय पसरावे' ही म्हण पूर्ण करून तिचा अर्थ सांगा आणि वाक्यात वापरा. प्रत्येकी २ गुण - अर्थ १, वाक्यातील योग्य उपयोग १. आदित्यने 'अंगावर काटा येणे'चा अर्थ 'भीती वाटणे' असा बरोबर लिहिला, पण वाक्य लिहिले - 'थंडी खूप होती, म्हणून अंगावर काटा आला.' मीराने 'डोळ्यात तेल घालून राहणे'चा अर्थ 'लक्ष ठेवणे' लिहिला आणि वाक्य - 'रात्री मी डोळ्यात तेल घालून झोपलो.' कबीरने म्हणीचा अर्थ 'क्षमतेनुसार खर्च करावा' असा बरोबर लिहिला, पण वाक्यात लिहिले - 'त्याने अंथरूण पाहून पाय पसरून मोठी गाडी विकत घेतली.' तिघांनाही अर्थाचे गुण मिळाले आहेत; आता वाक्याचे गुण देणे की न देणे, हा निर्णय शिक्षकांसमोर आहे. उद्या याच प्रश्नाची उजळणी करायची आहे आणि रुब्रिक तयार करायचे आहे.
1. प्रत्येक विद्यार्थ्याला २ पैकी किती गुण द्यावे? कारणासह गुणविभागणी स्पष्ट करा.
Read the worked answer
गुणविभागणी:
- आदित्य - १/२: अर्थ बरोबर (१ गुण). वाक्यात थंडीचा उल्लेख असूनही 'अंगावर काटा' हा भीतीचा वाक्प्रचार आहे; शारीरिक थंडी दाखवण्यासाठी तो रूढ अर्थाने वापरला जात नाही. म्हणून वाक्याचा गुण ०.
- मीरा - १/२: अर्थ 'लक्ष ठेवणे/वाट पाहणे' बरोबर. पण 'डोळ्यात तेल घालून झोपणे' हे अक्षरशः तेल घालणे असा अर्थ देत असल्याने वाक्य वापरात चुकीचे - ०. (तसेच 'डोळ्यात तेल घालून राहणे' हे जागरण/लक्ष ठेवण्याशी जोडलेले, झोपेशी नाही.)
- कबीर - १/२: अर्थ बरोबर. वाक्यात म्हणीचा अर्थ व वाक्याचा अर्थ यांत विरोधाभास आहे - म्हणी सांगते 'क्षमतेपुरता खर्च', वाक्य सांगते 'मोठी गाडी विकत घेतली'. म्हणून वाक्याचा गुण ०.
तत्त्व: वाक्प्रचाराचे गुण वाक्य 'शब्दशः का वापरले' यावर नाही, तर 'वाक्याचा अर्थ व वाक्प्रचाराचा रूढ अर्थ एकच आहे का' यावर अवलंबून आहेत.
2. वाक्प्रचाराचा वापर बरोबर आहे की नाही हे विद्यार्थ्यांनी स्वतः तपासण्याची पद्धत तयार करा.
Read the worked answer
तीन-चाचणी पद्धत:
- शब्दशः चाचणी: वाक्यातील वाक्प्रचार काढून त्याजागी त्याचा अक्षरशः अर्थ ठेवा. वाक्य हसू येण्यासारखे होत असेल, तर वापर अक्षरशः झाला आहे. उदा. 'डोळ्यात तेल घालून झोपलो' - अक्षरशः अर्थ लागतो, म्हणजे चूक.
- भाव-जुळणी चाचणी: वाक्यात भीती, आश्चर्य, कंजूषपणा, वाट पाहणे असा कोणता भाव आहे? तोच भाव वाक्प्रचाराच्या रूढ अर्थाशी जुळतो का ते पाहा.
- विरोध चाचणी: वाक्याचा अर्थ व वाक्प्रचाराचा अर्थ एकमेकांविरुद्ध आहेत का? (कबीरचे उदाहरण) विरोध असेल तर वापर चुकीचा.
वर्गातील सराव: प्रत्येक विद्यार्थ्याने एक वाक्प्रचार घेऊन एक अचूक व एक चुकीचे वाक्य लिहावे; शेजाऱ्याने चाचणी लावून चुकीचे ओळखावे. यामुळे अर्थ पाठांतराने नाही, वापराच्या तर्काने पक्का होईल.
3. तिन्ही वाक्ये दुरुस्त करा आणि प्रत्येक दुरुस्तीचे कारण एका ओळीत सांगा.
Read the worked answer
- आदित्य: 'रात्रीच्या अंधाऱ्या गल्लीत एकटे जाताना माझ्या अंगावर काटा आला.' - कारण: 'अंगावर काटा येणे' हा भीतीचा वाक्प्रचार आहे, थंडीचा नाही.
- मीरा: 'परीक्षेचा निकाल लागणार म्हणून आई डोळ्यात तेल घालून राहिली.' - कारण: 'डोळ्यात तेल घालून राहणे' म्हणजे जागरूक राहून वाट पाहणे, झोपणे नाही.
- कबीर: 'पगार कमी असल्याने त्याने अंथरूण पाहून पाय पसरले आणि छोटीच गाडी घेतली.' - कारण: म्हणीचा अर्थ क्षमतेनुसार खर्च करणे; वाक्यातही तोच अर्थ दिसला पाहिजे.
सामान्य निष्कर्ष: वाक्प्रचार व म्हणी यांची चूक बहुधा अर्थात नसते, वाक्याच्या भावात असते. म्हणून नमुना वाक्ये देताना भाव (भीती/वाट पाहणे/मितव्यय) स्पष्ट दिसेल असेच वाक्य निवडावे.