पत्रलेखनाचे ५ गुण - भाषा चांगली, रचना सुटली
दहावीच्या सराव परीक्षेत पत्रलेखनाचा प्रश्न असा होता : 'वार्षिक सहलीसाठी परवानगी मागण्यासाठी मुख्याध्यापकांना पत्र लिहा' - ५ गुण, ८ ते १० ओळी. नियमावलीत स्पष्ट लिहिले होते : विषय, आदरार्थी संबोधन, मुख्य मजकूर, समारोप, सही व तारीख या घटकांचा समावेश आवश्यक. सलोनीने लिहिले : 'प्रिय मुख्याध्यापक महोदय, मला सहलीला जायचं आहे ना, कृपया परवानगी द्या.' तिने विषय लिहिला नाही; पत्राच्या सुरुवातीलाच 'आपली विद्यार्थिनी, सलोनी' अशी सही लिहिली आणि तारीख शेवटी टाकली. मजकुरात सहलीची तारीख, गंतव्यस्थान व पालकांची संमती यांचा उल्लेख नव्हता. तिचे शुद्धलेखन व भाषा बऱ्यापैकी चांगली होती. पुनर्मूल्यांकनात तिला ५ पैकी ३ गुण मिळाले आहेत आणि ती तक्रार करत आहे की भाषा चांगली असूनही गुण का कमी. शिक्षकांना गुणविभागणीचा निकष ठरवून पुढील तासात हेच पत्र नमुना म्हणून शिकवायचे आहे.
1. ५ गुणांची विभागणी कशी असावी? सलोनीला मिळालेले ३ गुण योग्य आहेत का ते स्पष्ट करा.
Read the worked answer
सुचवलेली विभागणी:
- स्वरूप व घटक - २ गुण: विषय, आदरार्थी संबोधन, मुख्य मजकूर, समारोप, सही व तारीख योग्य क्रमाने.
- आशय - २ गुण: सहलीची तारीख, गंतव्यस्थान, पालकांची संमती, शुल्क/जबाबदारी यांसारखी आवश्यक माहिती.
- भाषा व शुद्धलेखन - १ गुण: साधी, औपचारिक वाक्ये; शुद्धलेखन.
सलोनीचे मूल्यांकन:
- स्वरूप २ पैकी ०.५ - विषय नाही, संबोधन 'प्रिय' (चूक), सही सुरुवातीला, तारीख शेवटी.
- आशय २ पैकी १.५ - परवानगीची विनंती आहे व कारण सुचते, पण तारीख/ठिकाण/पालकांची संमती नाही.
- भाषा १ पैकी १ - वाक्ये बऱ्यापैकी शुद्ध, पण 'जायचं आहे ना' हे बोलीभाषेतील. एकूण सुमारे ३ गुण - योग्य. भाषा चांगली असूनही पत्राचे 'स्वरूप' हा स्वतंत्र गुणविभाग असल्याने गुण कमी झाले, हे तिला समजावावे.
2. औपचारिक पत्राचे घटक व त्यांचा क्रम यांची दुरुस्ती-यादी तयार करा आणि 'प्रिय' हे संबोधन येथे का चुकते ते सांगा.
Read the worked answer
दुरुस्ती-यादी (वरून खाली क्रम):
- पत्राच्या वर डावीकडे प्रेषकाचा पत्ता.
- त्याखाली तारीख.
- प्राप्तकर्त्याचा पत्ता (मुख्याध्यापक, शाळेचे नाव).
- विषय - एका ओळीत, 'विषय : वार्षिक सहलीस परवानगी मिळण्याबाबत.'
- आदरार्थी संबोधन - 'महोदय,' किंवा 'आदरणीय महोदय,'
- मुख्य मजकूर - विनंती, कारण, आवश्यक माहिती.
- समारोप - 'आपला विद्यार्थी' / 'आपली विद्यार्थिनी'.
- सही व नाव - शेवटी.
'प्रिय' का चुकते: 'प्रिय' हे जवळच्या नात्यासाठी (मित्र, आई, भावंड) वापरले जाते; अधिकाऱ्याला लिहिताना अंतर राखणारे आदरार्थी संबोधन हवे. पत्रातील संबोधन हे पत्राचा 'स्वरूप-गुण' असल्याने ते चुकल्यास थेट गुण जातो. सही सुरुवातीला लिहिणे हेही पत्राच्या बांधणीविरुद्ध आहे; सही ही पत्राची समाप्ती असते.
3. सलोनीच्या पत्राचा सुधारित नमुना १० ओळींत लिहा आणि प्रत्येक दुरुस्तीचे कारण दाखवा.
Read the worked answer
सुधारित नमुना:
सलोनी पाटील, इयत्ता दहावी, सरकारी माध्यमिक शाळा, नंदनगर. दि. १२ सप्टेंबर २०२५. प्रति, मुख्याध्यापक महोदय, सरकारी माध्यमिक शाळा, नंदनगर. विषय : वार्षिक सहलीस परवानगी मिळण्याबाबत. महोदय, आमच्या शाळेची वार्षिक सहल दि. २५ सप्टेंबर रोजी बादामी येथे नियोजित आहे. सहलीसाठी माझ्या पालकांनी लेखी संमती दिली असून सहलीचे शुल्कही भरले आहे. कृपया मला सहलीस परवानगी देण्याची कृपा करावी. आपली विद्यार्थिनी, सलोनी पाटील.
दुरुस्त्यांची कारणे:
- विषय व प्राप्तकर्त्याचा पत्ता जोडला - औपचारिक पत्रात ते अनिवार्य घटक.
- 'प्रिय'ऐवजी 'महोदय' - आदरार्थी संबोधन.
- तारीख व सही यांची जागा बदलली - सही शेवटी, तारीख वर.
- तारीख, ठिकाण, पालकांची संमती व शुल्क यांचा उल्लेख जोडला - या माहितीशिवाय परवानगीची विनंती अपूर्ण राहते.
- बोलीभाषेतील 'जायचं आहे ना' काढून औपचारिक वाक्य वापरले.