व्याकरण: संधी, समास, विभक्ती आणि वाक्यरचना
या विभागात काय तपासले जाते
व्याकरणात संधी, समास, विभक्ती, काळ, वाक्यप्रकार, अलंकार आणि शब्दसिद्धी यांवर प्रश्न असतात. नियम पाठ करण्यापेक्षा उदाहरणावर नियम लावणे महत्त्वाचे असते.
संधी
स्वर + स्वर जोडताना होणारा बदल म्हणजे स्वरसंधी.
- दीर्घ: अ/आ + अ/आ = आ (विद्या + अर्थी = विद्यार्थी).
- गुण: अ + इ/ई = ए; अ + उ/ऊ = ओ; अ + ऋ = अर् (सूर्य + उदय = सूर्योदय).
- वृद्धी: अ + ए/ऐ = ऐ; अ + ओ/औ = औ.
समास
- अव्ययीभाव: पहिले पद अव्यय (प्रतिदिन).
- तत्पुरुष: शेवटचे पद प्रधान (राजपुत्र).
- कर्मधारय: विशेषण-विशेष्य (नीलकमळ).
- द्वंद्व: दोन्ही पदांचे स्वतंत्र अस्तित्व (आईबाबा).
- बहुव्रीही: अन्य पद प्रधान (दशानन).
उदाहरण
‘सूर्य + उदय = सूर्योदय’ येथे ‘अ + उ = ओ’ हा बदल झाला आहे; म्हणून ही गुण संधी. उत्तर लिहिताना संधीचे नाव आणि बदललेला स्वर दोन्ही दाखवा.
गुण कापणारे सापळे
- संधीचा प्रकार न लिहिणे.
- समासात कोणते पद प्रधान आहे हे न पाहणे.
- विभक्तीचे प्रत्यय चुकवणे.
- वाक्यप्रकार ओळखताना क्रियापदाकडे दुर्लक्ष करणे.