ગદ્યના ઉત્તરોનું પુનઃમૂલ્યાંકન: વ્યક્તિગત અનુભવ કે પાઠઆધારિત પુરાવો?
નવી મુંબઈની એક જુનિયર કોલેજમાં ધોરણ ૧૨ના ગુજરાતી વિષયની ૪૨ ઉત્તરવહી ચકાસાઈ રહી છે. પ્રશ્ન ૧ (૫ ગુણ)માં પાઠના કેન્દ્રીય વિચારને પાઠમાંથી ટાંકેલા પુરાવા સાથે સમજાવવાનું પૂછ્યું હતું. ગુણપત્રક મુજબ ૨ ગુણ વિચાર, ૨ ગુણ પાઠમાંથી પુરાવો અને ૧ ગુણ ભાષા. કાવ્યા (રોલ ૭)એ છ લીટીમાં વિચાર સ્પષ્ટ લખ્યો અને પાઠની એક જ લીટી ટાંકી; પહેલા શિક્ષકે 'ટૂંકું છે' કહીને ૩ ગુણ આપ્યા. હર્ષ (રોલ ૨૧)એ અઢાર લીટીમાં પોતાની દાદીની બીમારીની વાત લખી, પાઠનો એક પણ શબ્દ ટાંક્યો નહીં, પણ ભાષા પ્રવાહી હતી; તેને પણ ૩ ગુણ મળ્યા. નવા નિમાયેલા શિક્ષકે ૪૨ પાનાંમાંથી ૧૧ પાનાંમાં આ જ પ્રકારની ભૂલ કરી છે. પરીક્ષા સમિતિની સૂચના છે કે પાઠમાંથી ટાંક્યા વિના આપેલું વ્યક્તિગત ઉદાહરણ પુરાવા તરીકે ગણાય નહીં, પણ વિચારના ગુણમાં થોડી છૂટ રાખી શકાય. એક ગુણથી વધુ ફરક પડે તો વડાએ લેખિત સમર્થન આપવાનું રહે છે. વડા તરીકે તમારે બપોરે ૪ વાગ્યા સુધીમાં ગુણ નિશ્ચિત કરવાના છે.
1. કાવ્યા અને હર્ષને યોગ્ય ગુણ આપો અને ગુણપત્રકના ત્રણેય મુદ્દા પ્રમાણે દરેક ગુણનું સમર્થન કરો.
Read the worked answer
કાવ્યા – ૫/૫ (શરત સાથે ૪). વિચાર ૨: કેન્દ્રીય વિચાર પાઠ સાથે મેળ ખાય છે. પુરાવો ૨: પુરાવાનો ધોરણ લંબાઈ નહીં, સુસંગતતા છે; એક જ લીટી પૂરતી છે જો એ કેન્દ્રીય લીટી હોય અને તેને વિચાર સાથે જોડીને સમજાવી હોય. જો લીટી ફક્ત ટાંકી હોય, વિચાર સાથેની કડી દર્શાવી ન હોય, તો પુરાવામાં ૧ અને કુલ ૪. ભાષા ૧. શિક્ષકનું 'ટૂંકું છે' કારણ ગુણપત્રકમાં નથી, તેથી ગેરરીતિ છે.
હર્ષ – ૨/૫. વિચાર ૧: ઘટના ભાવનાત્મક રીતે સુસંગત છે, પણ પ્રશ્ન 'પાઠના આધારે' છે, તેથી પૂરા ૨ નહીં. પુરાવો ૦: પરીક્ષક પાઠની બહારના દાખલાની ચકાસણી કરી શકે નહીં અને ગુણપત્રક સ્પષ્ટપણે પાઠમાંથી પુરાવો માગે છે. ભાષા ૧. પ્રવાહી લેખન ભાષાના ગુણમાં ગણાય, પુરાવાના નહીં.
સિદ્ધાંત: દરેક શીર્ષ સ્વતંત્ર છે; એક શીર્ષની સારી કામગીરી બીજા શીર્ષની ખામી સરભર કરતી નથી.
2. ૧૧ પાનાંમાં આ જ ભૂલ મળી છે; વડા તરીકે તમે કઈ પુનઃમૂલ્યાંકન પ્રક્રિયા અખત્યાર કરશો અને શિક્ષકને શું ફીડબેક આપશો?
Read the worked answer
પ્રક્રિયા (૪ પગલાં, ૨૦ મિનિટ): ૧. ચકાસાયેલાં ૧૧ પાનાં ઓળખીને પહેલાં ફરી ન જોવાં; પહેલાં ૧૦ પાનાંનો નમૂનો પસંદ કરીને અંધ પદ્ધતિએ (જૂનો ગુણ ન જોઈને) ફરી ચકાસો. આનાથી શિક્ષકની પદ્ધતિની સ્થિરતા માપાય. ૨. દરેક પાનાં પર ત્રણ કોલમ – વિચાર, પુરાવો, ભાષા – અલગ લખાવો; જેથી ભૂલ કઈ કોલમમાં છે તે દેખાય. ૩. ૧ ગુણથી વધુ ફરકવાળાં પાનાં માટે સમિતિની સૂચના મુજબ લેખિત સમર્થન મૂકો. ૪. વિદ્યાર્થીઓને ગુણ સુધારીને જાહેર કરો અને સૂત્ર આપો: 'ટાંકો → વિચાર સાથે જોડો → અર્થ કાઢો'.
શિક્ષકને ફીડબેક: ગુણપત્રકની ત્રણ કોલમ હાથમાં રાખીને ચકાસો; લંબાઈ, સુંદર હસ્તાક્ષર કે ભાવનાત્મકતા ગુણનો ધોરણ નથી. 'ટૂંકું' કે 'લાંબું' એ ટિપ્પણી ન લખો; દરેક ગુણ સામે કારણ લખો જેથી પુનઃમૂલ્યાંકનમાં તમારો બચાવ થઈ શકે.
3. એક વિદ્યાર્થીએ પાઠની લીટી ટાંકી છે, પણ પાઠના અંતને વ્યંગાત્મક રીતે સમજાવ્યો છે; આ ઉત્તરને કેવી રીતે ગુણવો?
Read the worked answer
તત્વ: પુરાવો અને અર્થઘટન બે અલગ કોલમ છે. ટાંકેલી લીટી સાચી હોય તો પુરાવાના ૨ ગુણ ગયા નહીં; પ્રશ્ન 'કેન્દ્રીય વિચાર'નો છે, તેથી વિચારના ગુણમાં તપાસ થાય.
નિર્ણય: વિદ્યાર્થીે પોતાનું વાંચન લખાણના સંકેતો (શબ્દચમત્કાર, અંતની રચના, પાત્રની હરકત) દ્વારા સમર્થન આપ્યું હોય તો તેને 'સ્વીકાર્ય વૈકલ્પિક અર્થઘટન' ગણીને વિચારમાં ૨ આપો; વૈકલ્પિક અર્થ સાહિત્યિક વિવેચનમાં માન્ય છે. પણ જો ફક્ત ઊંધો અર્થ લખ્યો હોય અને પાઠમાંથી કોઈ સંકેત ન આપ્યો હોય, તો વિચારમાં ૧ (સામાન્ય સમજ દેખાય છે) અને ભાષા ૧ – કુલ ૪ (પુરાવા ૨ સાથે) અથવા ૩.
મહત્ત્વ: વ્યંગને કારણે ગુણ ન કાપો; સમર્થનની ગેરહાજરીને કારણે કાપો. ફીડબેકમાં લખો: 'તમારું વાંચન રસપ્રદ છે, પણ પાઠના કયા શબ્દો તમને આ અર્થ સુધી લઈ જાય છે તે દર્શાવો.'