Maharashtra HSC Gujarati (MSBSHSE) cheat sheet

ગદ્યના પ્રકારો: વર્ણનાત્મક, વિચારાત્મક (વૈચારિક), ભાવનાત્મક, આત્મકથનાત્મક અને હાસ્યાત્મક - પ્રશ્નમાં પૂછાયેલ પ્રકાર પ્રમાણે લક્ષણો ટાંકવાં.

ગદ્યપાઠના અર્થઘટન માટે ક્રમ: પ્રસંગ → પાત્રની ભૂમિકા → લેખકનો ઉદ્દેશ → સંદેશ; દરેક તબક્કે પાઠમાંથી ટૂંકો આધાર ટાંકવો.

‘સારાંશ’ અને ‘ભાવાર્થ’ અલગ છે: સારાંશમાં ઘટનાક્રમ સંક્ષિપ્ત થાય, ભાવાર્થમાં લેખકનું અભિપ્રાય અને સૂચિત અર્થ ખુલે.

પાત્રવિશ્લેષણમાં નામ, વ્યવસાય/સ્થાન, સ્વભાવ-લક્ષણ અને પાઠમાંથી એક પ્રસંગ - ચારે બિંદુ લખવાથી પૂરા ગુણ મળે.

લેખક-પરિચય માટે યાદ રાખો: લેખકનું નામ, સાહિત્યપ્રકારમાં યોગદાન, મુખ્ય કૃતિ અને આ પાઠનું સ્થાન (સંગ્રહ/પુસ્તક).

અવતરણ (quotation) ટાંકતી વખતે મૂળ શબ્દો જ રાખવા; શબ્દફેરફાર કરવાથી અર્થબદલો થાય અને ગુણ કપાય.

‘કથા-વસ્તુ’ અને ‘કથા-તત્ત્વ’ વચ્ચેનો ભેદ: વસ્તુ = શું બન્યું; તત્ત્વ = કેમ અને કેવી રીતે બન્યું (ચરિત્ર, સંઘર્ષ, વાતાવરણ).

વિચારાત્મક ગદ્યમાં ‘પ્રસ્તાવના–વિકાસ–ઉપસંહાર’ એ ત્રણ ભાગ ઓળખીને દરેક ભાગનો મુદ્દો એક વાક્યમાં લખવો.

નવ રસ: શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત, શાંત; ઉપરાંત વાત્સલ્ય અને ભક્તિને કેટલાક આચાર્યો રસ ગણે.

રસનિરૂપણની રીત: સ્થાયીભાવ નામ આપો → વિભાવ, અનુભાવ, વ્યભિચારીભાવ દર્શાવો → અંતે રસનું નામ.

છંદ ઓળખવાનો ક્રમ: પંક્તિમાં અક્ષર/માત્રા ગણો → પ્રત્યેક ચરણમાં સંખ્યા સરખી છે કે નહીં જુઓ → પછી છંદનું નામ.

માત્રાવૃત્તોમાં માત્રા ગણાય (જેમ કે આર્યા, પદાવલી); અક્ષરવૃત્તોમાં અક્ષર ગણાય (જેમ કે અનુષ્ટુપ, ઇન્દ્રવજ્રા).

અલંકાર અને રસ અલગ સ્તરે કામ કરે: અલંકાર શબ્દાલંકાર/અર્થાલંકાર છે, રસ ભાવની અનુભૂતિ છે.

કવિ-પરિચયમાં કવિનું નામ, યુગ, મુખ્ય કૃતિ અને આ કાવ્યનો વિષય - ત્રણેય પૂછાય તો ક્રમમાં લખવા.

કાવ્યના ભાવાર્થમાં પ્રથમ પંક્તિઓનો અર્થ, પછી કેન્દ્રીય ભાવના અને અંતે સંદેશ - આ ક્રમ રાખવાથી ઉત્તર સુસંગત રહે.

‘સ્વર્ગીય’ કે ‘લાક્ષણિક’ શબ્દો ટાંકતી વખતે કાવ્યની ભાષાશૈલી (તત્સમ પ્રધાન કે લોકભાષા) નોંધવી.

સંધિ: સ્વર સંધિ (દીર્ઘ, ગુણ, વૃદ્ધિ, યણ), વ્યંજન સંધિ, વિસર્ગ સંધિ - પ્રથમ સંધિ કરતા બે ઘટક અલગ કરવા.

સમાસ: તત્પુરુષ (પૂર્વપદ પ્રધાન), કર્મધારય (ઉત્તરપદ પ્રધાન), દ્વંદ્વ (બંને પદ પ્રધાન), બહુવ્રીહિ (અન્યાર્થી), દ્વિગુ, અવ્યયીભાવ.

સમાસ ઓળખવાનો નિયમ: અંતિમ પદ પરથી અર્થ બને તો કર્મધારય; અર્થ બહારનો હોય તો બહુવ્રીહિ.

અલંકાર: ઉપમા (જેવો/સમ), રૂપક (અભેદ આરોપ), ઉત્પ્રેક્ષા (સંભાવના), અતિશયોક્તિ, શ્લેષ, યમક, અનુપ્રાસ.

છંદના દોષ/લક્ષણ પૂછાય તો: ગણ, માત્રા, ચરણ અને યતિ - ચાર ઘટક યાદ રાખવા.

શબ્દાર્થમાં સમાનાર્થી, વિરુદ્ધાર્થી, અનેકાર્થી અને શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ - ચારેય પ્રકાર અલગ પ્રશ્ન તરીકે આવે.

વાક્યરચનામાં કર્તા–ક્રિયા અનુરૂપતા, વચન અને લિંગની સંરચના સાચવવી; પ્રશ્નાર્થ, નકારાર્થ અને આજ્ઞાર્થ રચના ઓળખવી.

સંધિ-વિચ્છેદમાં સંધિ થયેલા શબ્દને બે અર્થપૂર્ણ ઘટકોમાં તોડવો; અર્થહીન ભાગ ન છોડવો.

નિબંધનું માળખું: પ્રસ્તાવના (૩–૪ વાક્ય), મુખ્ય ભાગ (૨–૩ ફકરા), ઉપસંહાર - કુલ શબ્દમર્યાદા પ્રશ્નપત્ર મુજબ.

નિબંધના પ્રકાર: વર્ણનાત્મક, વિચારાત્મક, ભાવનાત્મક, સ્મરણાત્મક - વિષય પ્રમાણે પ્રકાર પસંદ કરવો.

અરજીપત્રનું બંધારણ: પ્રેષકનું સરનામું, તારીખ, સ્વીકારનારનું સરનામું, વિષય, સંબોધન, મુખ્ય વિગત, આભાર/વિનંતી, હસ્તાક્ષર.

અહેવાલ (report)માં શીર્ષક, તારીખ-સ્થળ, ઘટનાનું વર્ણન, સ્રોત/સાક્ષી અને નિષ્કર્ષ - વ્યક્તિગત ‘હું’ ટાળવો.

સંક્ષેપીકરણ (precis)માં મૂળ કૃતિના ૧/૩ જેટલા શબ્દો રાખવા; પોતાનું અભિપ્રાય કે ઉદાહરણ ઉમેરવું નહીં.

વિસ્તરણ (expansion)માં સૂત્ર/કથનનો અર્થ, એક ઉદાહરણ અને જીવનસંદેશ - ત્રણ ભાગમાં લખવું.

પત્રમાં સંબોધન અને સમારોપ ઔપચારિક રાખવા; અનૌપચારિક પત્રમાં આત્મીયતા દેખાય પણ વ્યાકરણ ચોક્કસ રહે.

લેખનમાં શબ્દમર્યાદા પ્રશ્નપત્રમાં દર્શાવેલ હોય તો ±૧૦% સીમામાં રહેવું; ઓછા શબ્દો ગુણ કાપે.

પ્રથમ વાંચનમાં મુખ્ય વિચાર ઓળખો, બીજા વાંચનમાં પ્રશ્નોના ઉત્તર શોધો - સમય બચે છે.

અપઠિત ગદ્યના પ્રશ્નોમાં ‘આધારમાં લખો’ કહ્યું હોય તો ફકરાના શબ્દો ટાંકવા, પોતાના શબ્દો નહીં.

શીર્ષક આપવાનો નિયમ: ફકરાનો કેન્દ્રીય વિચાર સંક્ષિપ્તમાં આવરે, ૨–૫ શબ્દ, પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન વગર.

અજાણ્યા શબ્દનો અર્થ સંદર્ભ પરથી કાઢો: આગળ-પાછળના વાક્યનો સંબંધ જુઓ, પછી અર્થ નક્કી કરો.

‘સારાંશ લખો’ પ્રશ્નમાં ફકરાના મુખ્ય મુદ્દા જ રાખવા; ઉદાહરણ અને પુનરુક્તિ કાઢી નાખવી.

તાર્કિક પ્રશ્ન (કારણ-પરિણામ) માટે ફકરામાં ‘તેથી, કારણ કે, પરિણામે’ જેવા જોડાણશબ્દો શોધવા.

આંકડા/તારીખ/નામ ધરાવતા ફકરામાં તથ્યાત્મક પ્રશ્નો સીધા પૂછાય - ઉત્તરમાં આંકડો ચોક્કસ લખવો.

ફકરાના ભાગલા પૂછાય તો દરેક ભાગનો એક વાક્યમાં મુદ્દો લખવો અને ભાગ ક્યાંથી શરૂ થાય તે દર્શાવવું.

ગુજરાતી સાહિત્યના યુગ: આદિકાળ (જૂનું ગુજરાતી), મધ્યકાળ (ભક્તિકાળ), અને આધુનિક યુગ (અર્વાચીન).

મધ્યકાળની ભક્તિ ધારા: નિર્ગુણ (જ્ઞાનમાર્ગી) અને સગુણ (ભક્તિમાર્ગી) - સંત કવિઓ અને ભક્ત કવિઓ આ રીતે વહેંચાય.

આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં ગાંધીયુગનો પ્રભાવ: સ્વદેશી, સત્યાગ્રહ અને રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ વિષયો.

સાહિત્યિક સંસ્થાઓ/સંગઠનો અને સામયિકોની ભૂમિકા સાહિત્યના પ્રસારમાં - નામ અને યુગ સાથે યાદ રાખવા.

ગઝલ, ગીત, ભજન, દુહો, સોરઠો - લોકસાહિત્યના પ્રકારો અને તેમની રચના-રીત અલગ પાડવી.

સાહિત્યપ્રવાહો: રોમેન્ટિસિઝમ (ભાવપ્રધાન) અને રિયલિઝમ (વાસ્તવપ્રધાન) - લક્ષણો દ્વારા ઓળખવા.

લેખક-કૃતિ-પ્રકારની જોડી પ્રશ્નમાં ખોટી જોડ શોધવાનું કહે તો પ્રકાર પ્રથમ ચકાસવો, પછી લેખક.

ગુજરાતી ભાષાના વિકાસમાં જૈન અને ભક્તિ સાહિત્યનું યોગદાન - યુગ પ્રમાણે ક્રમમાં ગોઠવવું.

અનુવાદમાં અર્થપ્રધાનતા પ્રથમ: શબ્દશઃ નહીં, પણ ભાવ સાચવીને લક્ષ્ય ભાષાનું કુદરતી વાક્યરચના રાખવું.

અંગ્રેજી→ગુજરાતી અનુવાદમાં તકનીકી શબ્દો ગુજરાતીમાં લિપ્યંતર કરવા; અર્થ બદલાય નહીં.

સંવાદ લેખનમાં વારાફરતી નામ + બોલાયેલું વાક્ય; દરેક પાત્રની ભાષાશૈલી તેના પાત્ર પ્રમાણે.

કાર્યાલયી ગુજરાતીમાં ટૂંકા, સ્પષ્ટ વાક્યો; ‘કૃપા કરીને’, ‘વિનંતી છે’ જેવા ઔપચારિક શબ્દપ્રયોગ.

શબ્દકોશ/સંદર્ભ વાપરતી વખતે શબ્દનો સંદર્ભ (ક્રિયાપદ, નામ) પ્રથમ નક્કી કરવો, પછી અર્થ પસંદ કરવો.

જાહેરાત/સૂચના લેખનમાં કોણ, શું, ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે - પાંચ પ્રશ્નોના ઉત્તર હાજર હોવા જોઈએ.

સંક્ષિપ્ત લેખન (સૂચના, નોંધ, સંદેશ)માં અનાવશ્યક વિશેષણો ટાળવા; તથ્ય અને સમય ચોક્કસ રાખવા.

અનુવાદ ચકાસતી વખતે મૂળ અને અનુવાદની લંબાઈ તથા વાક્યસંખ્યા સરખાવવી - મોટો તફાવત અર્થભ્રષ્ટનો સંકેત.