Maharashtra HSC Gujarati (MSBSHSE) common mistakes
Maharashtra HSC Gujarati (MSBSHSE) · Understand the traps and how to avoid them.
વ્યાકરણના પ્રશ્નોમાં સંધિ છોડતી વખતે ફક્ત સંધિ થયેલો શબ્દ લખી દેવો અને સંધિનો પ્રકાર (દ્રુત, ગુણ, વૃદ્ધિ, યણ) તથા વિગ્રહ ન લખવો.
વિદ્યાર્થી સંધિને યાંત્રિક રીતે યાદ કરે છે અને 'છૂટો કરો' અને 'જોડો' વચ્ચેનો ભેદ તથા સ્વરના ફેરફાર પર ધ્યાન આપતો નથી; પરીક્ષામાં પૂર્ણ ગુણ માટે પ્રકાર અને વિગ્રહ બંને જરૂરી છે એ સ્પષ્ટ ન હોવાથી અડધું જ ઉત્તર લખાય છે.
What to do instead
દરેક સંધિના ઉદાહરણને ત્રણ કોલમમાં લખવાની ટેવ પાડો: સંધિ થયેલો શબ્દ, વિગ્રહ, પ્રકાર. અઠવાડિયે 20 શબ્દોની યાદી બનાવીને સ્વરોની જોડ (અ+ઇ=એ વગેરે) મૌખિક રીતે બોલીને જોડો, જેથી પ્રકાર ઓળખવો સહજ બને.
સમાસ ઓળખતી વખતે ફક્ત 'સમાસ' લખીને સમાસનું નામ (તત્પુરુષ, બહુવ્રીહી, દ્વંદ્વ, કર્મધારય) અને સમાસના દરેક અંગનો અર્થ સ્પષ્ટ ન કરવો.
સમાસના પ્રકારો એકબીજા સાથે મળતા આવે છે (ખાસ કરીને કર્મધારય અને બહુવ્રીહી); વિદ્યાર્થી અંતિમ શબ્દ પ્રધાન છે કે નહીં એ તપાસ્યા વિના અનુમાન કરે છે.
What to do instead
દરેક સમાસને વિગ્રહવાક્યમાં ખોલીને લખો; પછી પૂછો કે અર્થ મુખ્ય શબ્દ તરફ છે કે બહારના કોઈ ત્રીજા અર્થ તરફ. દરેક પ્રકારના 10 ઉદાહરણોની કોષ્ટક બનાવો અને તેમાંથી જ ટેસ્ટ આપો.
અલંકારના પ્રશ્નમાં ફક્ત અલંકારનું નામ લખવું, પણ કઈ પંક્તિમાં કયો શબ્દ અલંકાર ઉત્પન્ન કરે છે તે ટાંકવું નહીં અને 'અલંકાર શા માટે' એ સમજાવવું નહીં.
વિદ્યાર્થી અલંકારને વ્યાખ્યા તરીકે યાદ કરે છે, કવિતામાંથી પુરાવો શોધવાની ટેવ નથી; ઉપમા અને રૂપક વચ્ચેનો ભેદ પણ ઝડપથી સ્પષ્ટ ન થતાં અનુમાન લગાવે છે.
What to do instead
દરેક ઉત્તરમાં ત્રણ ભાગ રાખો: પંક્તિ ટાંકો, અલંકારનું નામ, અને 'અહીં X ને Y કહ્યું છે તેથી...' એવું કારણ. ઉપમા માટે 'જેમ...તેમ' જેવા સૂચક શબ્દો પર ભાર મૂકીને કવિતાના પાઠમાંથી જ 15 અલંકાર શોધીને લખો.
છંદ ઓળખતી વખતે ફક્ત 'છંદ છે' લખીને પ્રત્યેક ચરણના અક્ષરોની સંખ્યા, ગણ અને યતિ ન દર્શાવવા.
છંદ ગણતરીમાં લઘુ-ગુરુ અક્ષરોની ગણતરી કરવી પડે છે, અને પરીક્ષાના દબાણમાં વિદ્યાર્થી આ ગણતરી છોડી દે છે; માત્રા અને અક્ષર ગણતરીમાં ગૂંચવાય છે.
What to do instead
દરેક ચરણને અલગ લીટીમાં લખી, ઉપર લઘુ (।) અને ગુરુ (S) નિશાની મૂકો, પછી ગણ બનાવો. આ રીતે અઠવાડિયે બે છંદ (અનુષ્ટુપ, ભુજંગપ્રયાત વગેરે) પૂરા ગણતરી સાથે લખવાની પ્રેક્ટિસ કરો.
ગદ્યપાઠના પ્રશ્નમાં પાઠનો ભાવાર્થ પોતાના શબ્દોમાં ન લખતાં, પાઠની પંક્તિઓ જેમની તેમ ઉતારીને લખવી અને પછી પોતાનો અભિપ્રાય ન આપવો.
વિદ્યાર્થી યાદશક્તિ પર આધાર રાખે છે અને 'સમજાવો' અને 'ટાંકો' વચ્ચેનો ભેદ વાંચન સૂચનામાં ધ્યાનથી ન પકડતાં ખોટી રીતે ઉત્તર લખે છે.
What to do instead
દરેક પાઠ વાંચતી વખતે મુખ્ય વિચાર, કારણ અને ઉદાહરણ એમ ત્રણ નોંધ કરો; પછી પુસ્તક બંધ કરીને પોતાના શબ્દોમાં 5-6 લીટી લખો અને પછી મૂળ પાઠ સાથે સરખાવો.
અપઠિત ગદ્યમાં પેસેજ પૂરો વાંચ્યા પહેલાં પ્રશ્નો વાંચીને ઉત્તરો પેસેજની બહારના સામાન્ય જ્ઞાન પરથી લખવા.
સમય બચાવવાની ઉતાવળમાં વિદ્યાર્થી પેસેજમાં ઉલ્લેખ ન હોય તેવી માહિતી ઉમેરે છે; શબ્દોના અર્થ અને સંદર્ભ સાથેની લીટી પર ધ્યાન જતું નથી.
What to do instead
પહેલા પેસેજ બે વાર વાંચો, પ્રશ્નો પછી વાંચો, અને દરેક ઉત્તર સાથે પેસેજની સંબંધિત લીટી ટાંકો. અઠવાડિયે બે અજાણ્યા પેસેજ પર સમયમર્યાદા રાખીને આ પદ્ધતિની પ્રેક્ટિસ કરો.
નિબંધ કે પત્ર લખતી વખતે પ્રસ્તાવના, મુખ્ય મુદ્દા અને ઉપસંહાર વગર એક જ ફકરામાં લખવું અને શબ્દમર્યાદા તથા પત્રના નિયત સ્વરૂપ (સંબોધન, વિષય, આભાર, સહી) નું પાલન ન કરવું.
વિદ્યાર્થી મુદ્દાઓની યાદી પહેલાં લખવાનું શરૂ કરે છે; પત્ર અને નિબંધના ફોર્મેટની અલગ પ્રેક્ટિસ ન હોવાથી માળખું ખોવાઈ જાય છે.
What to do instead
લખતા પહેલાં 2 મિનિટમાં મુદ્દાઓની રૂપરેખા બનાવો: પ્રસ્તાવના, 3-4 મુદ્દા, ઉપસંહાર. દરેક પ્રકારના પત્ર (સત્તાવાર, અનૌપચારિક) માટે એક નમૂનો લખીને તેના ભાગો પર લેબલ લગાવો અને શબ્દમર્યાદા ગણવાની ટેવ પાડો.
સંક્ષેપીકરણ (precis)માં મૂળ લખાણની લીટીઓ કાપીને ટૂંકી કરવી અથવા પોતાના અભિપ્રાય ઉમેરવા, જેથી મૂળ અર્થ બદલાઈ જવો.
વિદ્યાર્થી સંક્ષેપીકરણને 'ટૂંકું લખવું' સમજે છે, પણ તેમાં મૂળ લેખકનો વિચાર જાળવીને પોતાના શબ્દોમાં લખવાનો હોય છે એ સ્પષ્ટ નથી.
What to do instead
પેસેજનો મુખ્ય વિચાર એક વાક્યમાં લખો, પછી દરેક ફકરાનો એક મુદ્દો નોંધો, અને તે મુદ્દાઓને જોડીને એક તૃતીયાંશ લંબાઈમાં લખો. લખાયેલા સંક્ષેપને મૂળ સાથે સરખાવીને ખાતરી કરો કે કોઈ નવો વિચાર ઉમેરાયો નથી.
સાહિત્યના ઇતિહાસમાં યુગ, પ્રવાહ અને લેખકોની કૃતિઓની જોડી ભૂલવી, ખાસ કરીને સમકાલીન ગાંધીયુગ, પંડિતયુગ અને અનુગાંધીયુગના નામ અને તેમની સમયમર્યાદા મિશ્ર કરવી.
વિદ્યાર્થી નામોની યાદી પરંતુ યુગની લાક્ષણિકતાઓ અને સમયરેખા વચ્ચેનો સંબંધ સમજ્યા વિના રટણ કરે છે, તેથી પરીક્ષામાં યોગ્ય જોડી બંધાતી નથી.
What to do instead
એક સમયરેખા દોરો અને દરેક યુગ માટે ત્રણ કોલમ રાખો: સમયગાળો, મુખ્ય લેખકો, લાક્ષણિકતા. દરેક લેખકની એક કૃતિ સાથે જોડી બનાવીને સ્વયં પ્રશ્નો બનાવો અને તેના ઉત્તર આપો.
અનુવાદ અને સંવાદ લખતી વખતે શબ્દશઃ અનુવાદ કરવો અને સંવાદમાં વક્તાનું નામ, સંદર્ભ કે ઔપચારિક-અનૌપચારિક ભાષાનો સ્તર જાળવવો નહીં.
વિદ્યાર્થી દરેક શબ્દનો અર્થ શોધીને જોડે છે, પણ ગુજરાતીમાં કુદરતી વાક્યરચના અને ભાષાના સ્તરનું ધ્યાન રાખતો નથી; સંવાદને પણ નિબંધની જેમ લખે છે.
What to do instead
અનુવાદ પછી વાક્ય જાતે મોટેથી વાંચો અને પૂછો કે ગુજરાતી બોલનાર આમ જ કહેશે કે નહીં. સંવાદમાં દરેક લીટી પહેલાં વક્તાનું નામ અને કૌંસમાં સ્થિતિ લખો; ઔપચારિક અને બોલચાલની ભાષાના બે નમૂના સંવાદ લખીને સરખાવો.