Maharashtra HSC Gujarati (MSBSHSE) flashcards
Maharashtra HSC Gujarati (MSBSHSE) · Build recall with a focused review session.
32 cards. Read the term and the definition here. The deck at the top of this page is optional.
- વર્ણનાત્મક ગદ્ય
- જે ગદ્યમાં સ્થળ, વ્યક્તિ કે ઘટનાનું જીવંત અને વિગતવાર ચિત્રણ થાય તે. તેમાં ઇન્દ્રિયાનુભવની વિગતો અને દૃશ્યાત્મક ભાષા પ્રધાન હોય છે.
- ભાવાર્થ અને સારાંશ
- સારાંશમાં પાઠની ઘટનાઓ સંક્ષિપ્ત થાય છે, જ્યારે ભાવાર્થમાં લેખકનો સૂચિત અર્થ, અભિપ્રાય અને સંદેશ ખુલે છે. બંનેને એક જ ઉત્તરમાં ભેળવવા નહીં.
- કથાતત્ત્વ
- વાર્તાને ઘડતર કરતાં અંગો - ચરિત્ર, સંઘર્ષ, વાતાવરણ, કથાવસ્તુ અને ભાષાશૈલી. કથાવસ્તુ ‘શું બન્યું’ બતાવે, કથાતત્ત્વ ‘કેમ અને કેવી રીતે’ સમજાવે.
- પાત્રવિશ્લેષણનાં ચાર બિંદુ
- પાત્રનું નામ અને સ્થાન, તેનો સ્વભાવ, તેની ભૂમિકા કે સંઘર્ષ, અને પાઠમાંથી એક પ્રસંગ. આ ચાર બિંદુ લખવાથી ઉત્તર સંપૂર્ણ ગણાય.
- નવ રસ
- શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત અને શાંત. કેટલાક આચાર્યો વાત્સલ્ય અને ભક્તિને પણ રસ તરીકે ગણે છે.
- રસનિરૂપણની રીત
- પ્રથમ સ્થાયીભાવ ઓળખવો, પછી વિભાવ, અનુભાવ અને વ્યભિચારીભાવ દર્શાવવા, અંતે રસનું નામ આપવું. આ ક્રમમાં લખાયેલો ઉત્તર પૂર્ણ ગણાય.
- માત્રાવૃત્ત અને અક્ષરવૃત્ત
- માત્રાવૃત્તમાં ચરણની માત્રા ગણાય, જેમ કે આર્યા. અક્ષરવૃત્તમાં ચરણના અક્ષર ગણાય, જેમ કે અનુષ્ટુપ અને ઇન્દ્રવજ્રા. ગણતી પદ્ધતિ પ્રથમ નક્કી કરવી.
- ઉપમા અલંકાર
- જ્યારે ઉપમેય અને ઉપમાનને ‘જેવો’, ‘સમ’, ‘શું’ જેવા ઉપમાવાચક શબ્દ દ્વારા સરખાવવામાં આવે. બંને વચ્ચે ભેદ જળવાય રહે છે.
- રૂપક અલંકાર
- ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે અભેદ આરોપ કરવામાં આવે, જેમ કે ‘ચંદ્રમુખી’. ઉપમાવાચક શબ્દ હોય નહીં, બંને એક જ ગણાય.
- તત્પુરુષ સમાસ
- જે સમાસમાં પૂર્વપદ પ્રધાન હોય અને ઉત્તરપદ પોતાનો અર્થ ગુમાવે. જેમ કે ‘રાજપુત્ર’ - રાજાનો પુત્ર. અંતિમ પદ પરથી અર્થ બને.
- બહુવ્રીહિ સમાસ
- જે સમાસનો અર્થ બંને પદથી બહાર હોય અને ત્રીજી વ્યક્તિ કે વસ્તુ દર્શાવે. જેમ કે ‘દશાનન’ - દશ મુખવાળો રાવણ, પોતે મુખ નહીં.
- દ્વંદ્વ સમાસ
- બે કે વધુ પદો ‘અને’ દ્વારા જોડાય અને બંને પદ પોતાનો અર્થ જાળવી રાખે. જેમ કે ‘માતાપિતા’. સમાસમાં ‘અને’ લુપ્ત થાય.
- ગુણ સંધિ
- અ, આ સાથે ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, ઋ જોડાય ત્યારે ક્રમશઃ એ, ઓ, અર્ બને છે. જેમ કે નર + ઇન્દ્ર = નરેન્દ્ર. સ્વર સંધિનો એક પ્રકાર.
- ઉત્પ્રેક્ષા અલંકાર
- ઉપમેયને ઉપમાન જ માની લઈને સંભાવના કે શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવે, જેમ કે ‘જાણે ચંદ્ર ઊતર્યો’. તેમાં ‘જાણે’, ‘કદાચ’ જેવા શબ્દ હોય.
- અનુપ્રાસ અલંકાર
- એક જ વ્યંજન અક્ષરની આવૃત્તિ થાય ત્યારે અનુપ્રાસ થાય. તે શબ્દાલંકાર છે અને કાવ્યમાં ધ્વનિ-સૌંદર્ય ઉમેરે છે.
- નિબંધનું માળખું
- પ્રસ્તાવના, મુખ્ય ભાગ અને ઉપસંહાર - ત્રણ ભાગ. પ્રસ્તાવનામાં વિષયનો પરિચય, મુખ્ય ભાગમાં મુદ્દાઓ, ઉપસંહારમાં સાર અને સંદેશ હોય.
- અરજીપત્રનાં અંગ
- પ્રેષકનું સરનામું, તારીખ, સ્વીકારનારનું સરનામું, વિષય, સંબોધન, મુખ્ય વિગત, વિનંતી કે આભાર અને હસ્તાક્ષર. કોઈ પણ અંગ છોડવાથી ગુણ કપાય.
- અહેવાલ લેખન
- ઘટનાનું તટસ્થ વર્ણન - શીર્ષક, તારીખ-સ્થળ, ઘટનાક્રમ, સ્રોત કે સાક્ષી અને નિષ્કર્ષ. તેમાં વ્યક્તિગત ‘હું’ ટાળીને ત્રીજા પુરુષનો ઉપયોગ થાય.
- સંક્ષેપીકરણ (precis)
- મૂળ લખાણનો મુખ્ય ભાવ જાળવીને લગભગ ત્રીજા ભાગમાં લખવો. પોતાનો અભિપ્રાય, નવું ઉદાહરણ કે વિગત ઉમેરવી નહીં; શબ્દમર્યાદા પાળવી.
- સૂત્રવિસ્તરણ
- આપેલા કથન કે સૂત્રનો અર્થ સમજાવી, ઉદાહરણ આપી, જીવનસંદેશ સાથે વિસ્તાર કરવો. ત્રણ ભાગમાં લખાય અને શબ્દમર્યાદા પાળે.
- અપઠિત ગદ્યનું શીર્ષક
- ફકરાનો કેન્દ્રીય વિચાર સંક્ષિપ્તમાં આવરે તેવું શીર્ષક આપવું. બે થી પાંચ શબ્દ રાખવા, પ્રશ્નાર્થ ચિહ્ન કે પૂર્ણ વાક્ય ટાળવું.
- સંદર્ભથી શબ્દાર્થ
- અજાણ્યા શબ્દનો અર્થ આગળ-પાછળના વાક્યોના સંબંધ પરથી કાઢવો. શબ્દકોશનો પહેલો અર્થ ન લેતાં ફકરાના સંદર્ભમાં બંધ બેસતો અર્થ પસંદ કરવો.
- તથ્યાત્મક પ્રશ્ન
- ફકરામાં આપેલા નામ, તારીખ, આંકડા કે સ્થળ પરથી સીધો જવાબ માગતો પ્રશ્ન. ઉત્તરમાં આપેલી વિગત જેમ છે તેમ ચોક્કસ લખવી.
- ગુજરાતી સાહિત્યના યુગ
- આદિકાળ (જૂનું ગુજરાતી), મધ્યકાળ (ભક્તિકાળ) અને આધુનિક યુગ (અર્વાચીન). દરેક યુગની વિષયવસ્તુ, ભાષા અને પ્રકારો અલગ પડે છે.
- નિર્ગુણ ભક્તિ
- નિરાકાર, નિર્વિકાર બ્રહ્મની ઉપાસના - જ્ઞાનમાર્ગી ધારા. સંત કવિઓએ નિર્ગુણ ભક્તિ અપનાવી, જ્યારે સગુણ ભક્તિમાં સાકાર દેવની ઉપાસના થાય.
- ગાંધીયુગ
- આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યનો એ ગાળો જેમાં સ્વદેશી, સત્યાગ્રહ અને રાષ્ટ્રીય જાગૃતિ વિષયો પ્રધાન બન્યા. સાદી ભાષા અને સામાજિક સંદેશ પર ભાર રહ્યો.
- લોકસાહિત્યના પ્રકાર
- દુહો, સોરઠો, ભજન, ગીત અને ગઝલ જેવા લોકપ્રિય પ્રકારો. દુહો અને સોરઠો લયબદ્ધ, ટૂંકા અને લોકભાષામાં રચાય છે.
- રોમેન્ટિસિઝમ
- ભાવના, કલ્પના અને વ્યક્તિગત અનુભૂતિને પ્રધાન ગણતો સાહિત્યપ્રવાહ. પ્રકૃતિ અને સૌંદર્ય પ્રત્યે આકર્ષણ તેનું લક્ષણ છે, વાસ્તવવાદથી વિરુદ્ધ.
- અનુવાદનો સિદ્ધાંત
- શબ્દશઃ ઉતારો નહીં, પણ ભાવ જાળવીને લક્ષ્ય ભાષાની કુદરતી વાક્યરચના રાખવી. તકનીકી શબ્દો લિપ્યંતર કરી શકાય, પણ અર્થ બદલાવો ન જોઈએ.
- સંવાદ લેખન
- વારાફરતી પાત્રનું નામ અને તેનું બોલાયેલું વાક્ય લખવું. દરેક પાત્રની ભાષાશૈલી તેના વ્યવસાય, વય અને પ્રસંગને અનુરૂપ રાખવી.
- ઔપચારિક ગુજરાતી
- કાર્યાલયી કે સત્તાવાર લેખનમાં વપરાતી શિષ્ટ ભાષા - ટૂંકા સ્પષ્ટ વાક્યો અને ‘કૃપા કરીને’, ‘વિનંતી છે’ જેવા શબ્દપ્રયોગ. બોલીભાષાના શબ્દો ટાળવા.
- સૂચના લેખનના પાંચ પ્રશ્નો
- કોણ, શું, ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે - આ પાંચ પ્રશ્નોના ઉત્તર સૂચનામાં હાજર હોવા જોઈએ. કોઈ ઘટક ખૂટે તો સૂચના અધૂરી ગણાય.