કાવ્ય-અભ્યાસમાં રસ, અલંકાર અને છંદ: ત્રણ દાવાની ચકાસણી
એક કૉલેજમાં ધોરણ ૧૨ના યુનિટ ટેસ્ટમાં ૪ ગુણનો કાવ્ય-અભ્યાસનો પ્રશ્ન હતો. ગુણપત્રક: રસ ૧, અલંકાર ૧, છંદ ૧, ભાષા અને સમર્થન ૧. પરીક્ષામાં નીચેની ચાર લીટીઓ આપી હતી:
'માનું હૈયું મમતાનું, દૂર દીકરો રહે, યાદ આવે ત્યારે આંખે આંસુ ટીપું વહે; આંસુ એ ટીપું મોતી જેવું ગાલે ચમકી ઊઠે, વિરહની વેદના એમાં, હૈયું ભારે થઈ જાય.'
વિદ્યાર્થી રીદ્ધિએ લખ્યું: 'આમાં શૃંગાર રસ છે, કારણ કે મા અને દીકરા વચ્ચે પ્રેમ છે. અલંકાર રૂપક છે, કારણ કે કવિએ આંસુને મોતી કહ્યાં છે. છંદ અનુષ્ટુપ છે, કારણ કે દરેક લીટીમાં આઠ શબ્દ છે.' શિક્ષકે આ ઉત્તરને ૨ ગુણ આપીને 'રસ અને અલંકાર સાચા' એવી નોંધ કરી. વડાએ ઉત્તર ફરી ચકાસવાનો છે અને એ પણ નક્કી કરવાનું છે કે આવી જ ભૂલ બીજા નવ વિદ્યાર્થીઓમાં છે તો વર્ગને શું શીખવવું. ગુણપત્રકમાં 'સ્વીકાર્ય સમર્થન' શબ્દ છે એ ધ્યાનમાં રાખવાનું છે.
1. રીદ્ધિના ત્રણેય દાવાનું મૂલ્યાંકન કરો અને ૪માંથી ગુણ નક્કી કરો.
Read the worked answer
રસ – ખોટો (૦). રસ નક્કી થાય પ્રધાન સ્થાયીભાવ પરથી. અહીં પ્રધાન ભાવ વિરહનો શોક છે, આલંબન દૂર ગયેલો દીકરો છે; તેથી રસ કરુણ. શૃંગારનો સ્થાયીભાવ રતિ છે અને તે સ્ત્રી-પુરુષ સંબંધ આધારિત છે, જે લીટીઓમાં નથી. મમતા અહીં આલંબન/ઉદ્દીપન છે, રસ નહીં.
અલંકાર – ખોટો (૦). 'જેવું' એ વાચક શબ્દ છે; વાચક હાજર હોય ત્યાં ઉપમા થાય, રૂપક નહીં. રૂપકમાં 'આંસુ મોતી છે' એવો અભેદ આરોપ થાય.
છંદ – અસમર્થિત (૦). છંદ શબ્દોથી નહીં, અક્ષરોથી ગણાય; 'આઠ શબ્દ' એ આઠ અક્ષરનું પ્રમાણ નથી.
ગુણ: ૧/૪ – ફક્ત ભાષા/સમર્થનનો ગુણ, કારણ કે ત્રણેય દાવા ખોટા છે. શિક્ષકની 'રસ અને અલંકાર સાચા' નોંધ ગેરમાર્ગે દોરનારી છે અને સુધારવી જોઈએ.
2. જો રીદ્ધિએ 'વાત્સલ્ય રસ' લખ્યો હોત અને લીટીઓમાંથી પુરાવો આપ્યો હોત, તો ગુણમાં શું ફરક પડે?
Read the worked answer
ફરક પડે – કારણ સાથે ૧ ગુણ મળે. વાત્સલ્યનો સ્થાયીભાવ માતા-સંતાનની મમતા છે અને લીટી 'માનું હૈયું મમતાનું' એ ભાવ સીધો દર્શાવે છે; તેથી દાવો સંપૂર્ણ અસંગત નથી. પણ પ્રધાન ભાવ તપાસવો પડે: કાવ્યનું કેન્દ્ર વિરહનું દુઃખ છે, મમતા તેનું કારણ છે. તેથી વિદ્યાર્થી વાત્સલ્યને 'આલંબનભૂત ભાવ' કહીને કરુણને પ્રધાન ગણે તો ઉત્તમ જવાબ; ફક્ત વાત્સલ્ય લખીને થોભે તો અધૂરો.
ગુણદાન: સ્પષ્ટ સમર્થન સાથે ૧; ફક્ત નામ લખ્યું હોય તો ૦. મુખ્ય નિયમ – એક જ લીટીમાં બે ભાવ શક્ય હોય ત્યારે નામ કરતાં 'કયો ભાવ પ્રધાન છે અને કેમ' એ નિર્ણાયક છે. શિક્ષકે વર્ગમાં આ જ ઉદાહરણ લઈને 'સ્થાયીભાવ + પ્રધાનતા + આલંબન'નો ત્રિપદી નિયમ શીખવવો જોઈએ.
3. છંદ ઓળખવાની પ્રક્રિયા શીખવવા માટે તમે વર્ગને શું સૂત્ર આપશો, અને અક્ષરગણના ખોટી હોય ત્યારે ગુણ કેવી રીતે આપશો?
Read the worked answer
સૂત્ર (ત્રણ પગલાં): (૧) પહેલાં ચરણ છૂટાં પાડો. (૨) દરેક ચરણમાં અક્ષર ગણો – સ્વર સાથેનો વ્યંજન એક અક્ષર, જોડાક્ષર એક અક્ષર, અનુસ્વાર-વિસર્ગ સામાન્ય રીતે અલગ અક્ષર નહીં; સંશય હોય તો પાઠ્યપુસ્તકની ગણના પ્રમાણે ચાલો. (૩) ચારેય ચરણની સંખ્યા સરખી છે કે નહીં તપાસો, પછી ગણપ્રમાણ મેળવીને છંદનું નામ લખો. શબ્દ કદી ગણાય નહીં.
ગુણદાન: ગણના સાચી પણ નામ ખોટું – પદ્ધતિના ગુણ તરીકે ૧માંથી ૦.૫. ગણના ખોટી અને નામ પણ ખોટું – ૦. ગણના લખ્યા વગર ફક્ત નામ – ૦, કારણ કે તપાસી શકાય નહીં. વર્ગમાં એક જ ચરણ પર બધા સાથે ગણના કરાવો; આમ કરવાથી 'આઠ શબ્દ = અનુષ્ટુપ' જેવી ભૂલ નવ વિદ્યાર્થીઓમાંથી દૂર થશે.