સંધિ કે સમાસ? સૂચનાના શબ્દો પ્રમાણે ગુણદાન

ઉત્તરો:

• સૂર્યોદય = સૂર્ય + ઉદય; અ + ઉ = ઓ, એટલે ગુણ સંધિ.
• મહાત્મા = મહા + આત્મા; આ + આ = આ, એટલે સવર્ણ દીર્ઘ સંધિ.
• નીલકમળ = નીલ + કમળ; વિશેષણ પૂર્વપદ, વિશેષ્ય ઉત્તરપદ – કર્મધારય સમાસ.
• રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર; વિભક્તિ લોપાયેલી – ષષ્ઠી તત્પુરુષ સમાસ.

કસોટી: સંધિ ધ્વનિની ક્રિયા છે – બે શબ્દો મળતાં પહેલા શબ્દનો અંતિમ સ્વર બીજાના આરંભિક સ્વર સાથે જોડાઈને નવો ધ્વનિ બનાવે (અ+ઉ=ઓ). સમાસ અર્થની ક્રિયા છે – બે શબ્દો વચ્ચેની વિભક્તિ લોપાય છે અને એક પદ બને; ધ્વનિમાં ફેરફાર ફરજિયાત નથી (નીલકમળમાં ધ્વનિ બદલાયો નથી, છતાં સમાસ છે).

તારણ: સૂર્યોદયને સંધિ અને સમાસ બંને તરીકે વર્ણવી શકાય; પ્રશ્ન કઈ પદ્ધતિ માગે છે તે નિર્ણાયક છે.

ગુણ: ૦/૧. સૂચના 'સંધિ છોડો' હતી; જવાબમાં વિભાજન નથી અને સંધિનું નામ નથી, તેથી પ્રશ્નની માંગ પૂરી થતી નથી.

તથ્યની દૃષ્ટિએ: તેનું વિધાન સંપૂર્ણ ખોટું નથી. સૂર્યોદય સૂર્ય + ઉદયનું જોડાણ છે અને અર્થની દૃષ્ટિએ તેને ષષ્ઠી તત્પુરુષ (સૂર્યનો ઉદય) પણ કહી શકાય. ભૂલ પદ્ધતિની નહીં, સૂચનાની અવગણનાની છે.

ફીડબેકની ભાષા: 'ખોટું' ન લખો; લખો – 'તમારું નિરીક્ષણ સાચું છે, પણ પ્રશ્ન સંધિની પદ્ધતિ માગે છે; સૂર્ય + ઉદય અને ગુણ સંધિ લખવાનું રહી ગયું.' જો ગુણપત્રકમાં વૈકલ્પિક જવાબની છૂટ હોય તો ૦.૫ આપી શકાય, નહીં તો નહીં. વર્ગમાં કહો: પહેલાં સૂચનાનો ક્રિયાપદ ઓળખો – છોડો, જણાવો, ઓળખો – પછી જ ઉત્તરનું સ્વરૂપ નક્કી કરો.

મીરા – ૦/૮ (અથવા વધુમાં વધુ ૧/૮). તેણે ફક્ત પદ્ધતિનું નામ લખ્યું છે; વિભાજન, સંધિનું નામ, સમાસનું નામ કે વિગ્રહવાક્ય કંઈ નથી. મંડળની સૂચના પ્રમાણે દરેક પેટા-પ્રશ્નમાં બે ઘટક જરૂરી છે. 'સંધિ' કે 'સમાસ' શબ્દ લખવાથી જ્ઞાન દેખાય છે, પણ પરીક્ષાની માંગ પૂરી થતી નથી; તેથી ૪ ગુણ ગેરવાજબી છે. વધુમાં વધુ ૧ ગુણ (સામાન્ય સમજ) અથવા શૂન્ય – ગુણપત્રકના ઘટકો સામે જવાબ મૂકીને નિર્ણય લેવો.

અલંકારનો નિયમ: વાચક શબ્દ (જેવું, સમ, જેવો, પરી) હાજર હોય તો ઉપમા; 'મુખ ચંદ્ર જેવું છે' = ઉપમા. અભેદનો આરોપ હોય, એટલે કે ઉપમેયને ઉપમાન જ કહી દેવાય, તો રૂપક; 'મુખ ચંદ્ર છે' = રૂપક. વધુમાં, એક જ વ્યંજનનું પુનરાવર્તન હોય તો અનુપ્રાસ – આ ત્રણેને એક જ પ્રશ્નમાં ભેળવીને તપાસો, જેથી વિદ્યાર્થી 'જેવું' શબ્દ પકડતાં શીખે.