સારાંશની શબ્દમર્યાદા અને અરજીનો શિષ્ટાચાર
એક જુનિયર કોલેજમાં ધોરણ ૧૨ના પ્રશ્નપત્રમાં ૨૦ ગુણનો રચના-વિભાગ છે. તેમાં (અ) ૨૧૦ શબ્દના લખાણનો સારાંશ આશરે એક-તૃતીયાંશમાં, એટલે કે ૭૦ શબ્દોમાં લખવાનો હતો (૫ ગુણ), અને (બ) વર્ગશિક્ષકને ફી માફી માટે અરજી લખવાની હતી (૫ ગુણ). વિદ્યાર્થી નેહાએ સારાંશમાં ૧૧૮ શબ્દો લખ્યા, બે ઉદાહરણો ઉમેર્યાં, લખાણનાં બે વાક્યો જેમ છે તેમ ઉતાર્યાં અને અંતે 'મારા મતે આપણે સૌએ વૃક્ષ વાવવાં જોઈએ' એવો પોતાનો અભિપ્રાય ઉમેર્યો. અરજીમાં તેણે 'હાય મેડમ, હું તો ખૂબ મુશ્કેલીમાં છું, પ્લીઝ મને ફી માફ કરો' લખ્યું અને અંતે 'તમારો વિશ્વાસુ નેહા' લખ્યું. શિક્ષકે શબ્દમર્યાદા વટાવવા બદલ સારાંશને ૧ ગુણ અને અરજીને ફક્ત ૨ ગુણ આપ્યા. ગુણપત્રકમાં સારાંશ માટે સાર ૨, ટૂંકાણ અને પોતાના શબ્દો ૨, ભાષા ૧; અરજી માટે સ્વરૂપ ૨, વિષય-સ્પષ્ટતા ૨, ભાષા અને શિષ્ટાચાર ૧ એમ વિભાજન છે. વડાએ ગુણની સમીક્ષા કરવાની છે.
1. નેહાના સારાંશને ૫માંથી ગુણો અને દરેક ગુણનું કારણ આપો; શબ્દમર્યાદા વટાવવાની શિક્ષા ક્યાં લગાડવી?
Read the worked answer
ગુણ: ૩/૫.
- સાર ૨: લખાણના મુખ્ય વિચારો લીધા છે; એ ઘટક પૂરો થાય છે.
- ટૂંકાણ અને પોતાના શબ્દો ૦: આ ઘટકમાં જ શબ્દમર્યાદા અને મૌલિકતા બંને આવે છે. ૧૧૮ શબ્દ એ ૭૦ની સામે ૬૮ ટકા વધારો છે – મામૂલી ચૂક નથી; બે વાક્યો જેમ છે તેમ ઉતારવાં એ 'પોતાના શબ્દો'નો ભંગ છે; ઉદાહરણો અને પોતાનો અભિપ્રાય મૂળ લખાણમાં નથી, તેથી સારાંશમાં તેનું સ્થાન નથી.
- ભાષા ૧: વાક્યરચના ચોખ્ખી છે.
શિક્ષા ક્યાં? એક જ વિષય પર બે વાર ગુણ ન કાપો. શબ્દમર્યાદા 'ટૂંકાણ' ઘટકમાં જ ગણાય; ભાષાનો ગુણ તેના કારણે ન કપાય, જો ભાષા સ્વચ્છ હોય. શિક્ષકનો ૧ ગુણ ખૂબ કડક છે, કારણ કે સાર અને ભાષા મળીને ૩ ગુણ ન્યાયી છે. સાથે ફીડબેક: '૨૧૦નો ત્રીજો ભાગ ૭૦; તમે ૧૧૮ લખ્યું – ઉદાહરણ અને અભિપ્રાય કાઢી નાખો, જોડાણ શબ્દો ટૂંકા કરો.'
2. અરજીના ત્રણ સ્થળે સુધારો સૂચવો અને શિષ્ટાચારના નિયમો સ્પષ્ટ કરો.
Read the worked answer
ત્રણ સુધારા: ૧. 'હાય મેડમ' → 'આદરણીય મેડમ' અથવા 'મહોદયા'. સંબોધન સ્વરૂપનું પ્રથમ ચિહ્ન છે; ઉદ્ગાર સત્તાવાર પત્રમાં ન ચાલે. ૨. 'હું તો ખૂબ મુશ્કેલીમાં છું, પ્લીઝ મને ફી માફ કરો' → 'મારા પિતાની આવક ઘટી હોવાથી ફી ભરવી મુશ્કેલ બની છે; તેથી ફી માફ કરવા નમ્ર વિનંતી છે.' અરજીમાં લાગણીના બદલે કારણ અને તથ્ય; 'પ્લીઝ' જેવા બોલચાલના શબ્દોને બદલે 'નમ્ર વિનંતી'. ૩. 'તમારો વિશ્વાસુ' → 'આપનો આભારી, નેહા પટેલ, વિદ્યાર્થિની, ધોરણ ૧૨-બ'. 'વિશ્વાસુ' અયોગ્ય છે; હસ્તાક્ષર સાથે નામ, વર્ગ લખાય.
નિયમો: અરજીના પાંચ અંગ – સંબોધન, વિષય, મુખ્ય ભાગ (કારણ + વિનંતી), સમારોપ વાક્ય, હસ્તાક્ષર. વિદ્યાર્થી શિક્ષકને લખે તો 'આપ' વાપરે, 'તું' નહીં; આજીજીનો સૂર રહે પણ ભીખ માંગતો નહીં. ગુણ: સ્વરૂપ ૧ (સંબોધન-હસ્તાક્ષર વગર અધૂરું), વિષય ૨ (ફી માફીની માંગ સ્પષ્ટ), ભાષા-શિષ્ટાચાર ૦ → કુલ ૩; શિક્ષકના ૨ ગુણ થોડા કડક છે.
3. વર્ગને સારાંશ લખતાં શીખવવા માટે ૨૧૦ શબ્દના લખાણ પરથી તમે કઈ પગલાવાર પદ્ધતિ શીખવશો?
Read the worked answer
પગલાં: ૧. મર્યાદા ગણો: ૨૧૦ ÷ ૩ = ૭૦ શબ્દ; પહેલા પરિચ્છેદ પ્રમાણે લગભગ ૨૫-૨૫-૨૦ શબ્દનું વિભાજન કરો. ૨. દરેક પરિચ્છેદનું મુખ્ય વાક્ય શોધો – વિષયવાચક અને સમર્થક વિગતને અલગ કરો. ૩. ઉદાહરણ, આંકડા, દૃષ્ટાંત, પુનરાવર્તન, અલંકાર અને પોતાનો અભિપ્રાય – આ પાંચ વસ્તુ સારાંશમાંથી કાઢી નાખો. ૪. મૂળ વાક્યો જેમ છે તેમ ન ઉતારો; વાક્ય ફેરવો, પરંતુ અર્થ ન બદલો; ટૂંકા જોડાણ શબ્દો (તેથી, પરિણામે, આથી) વાપરો. ૫. લખ્યા પછી શબ્દ ગણો અને ૧-૨ શબ્દની છૂટ રાખો; 'મારા મતે' જેવા શબ્દો શોધીને કાઢો.
આકલન: વર્ગમાં એક જ લખાણ પર બધા સાથે ૭૦ શબ્દનો નમૂનો બનાવો, પછી જોડીમાં બદલીને ચકાસો. આમ કરવાથી નેહા જેવી ભૂલો – ઉદાહરણ, અભિપ્રાય અને જેમ છે તેમ ઉતારેલાં વાક્ય – સુધરશે.