અનુવાદ અને સંવાદ: સત્તાવાર સૂચનાની શૈલી
પુણેની એક ગુજરાતી માધ્યમની શાળામાં ધોરણ ૧૨ માટે અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદનો પ્રશ્નપત્ર તૈયાર થાય છે. પરીક્ષા સમિતિએ ત્રણ વાક્યો આપ્યાં છે: (૧) The examination scheduled on 12 December has been postponed to 18 December. (૨) Students must bring their identity cards; entry will not be allowed without them. (૩) We regret the inconvenience caused. વિદ્યાર્થી આદિત્યએ લખ્યું: '૧૨ ડિસેમ્બરની પરીક્ષા ૧૮ ડિસેમ્બર પર ઠેલાઈ છે. વિદ્યાર્થીઓએ આઈડી કાર્ડ લાવવું જ પડશે, નહીં તો એન્ટ્રી નહીં મળે. અમને થયેલી તકલીફ માટે માફ કરશો.' સ્નેહાએ લખ્યું: '૧૨ ડિસેમ્બરની પરીક્ષા મુલતવી રાખીને ૧૮ ડિસેમ્બરે યોજવામાં આવશે. વિદ્યાર્થીઓએ ઓળખપત્ર સાથે હાજર રહેવું ફરજિયાત છે; ઓળખપત્ર વિના પ્રવેશ મળશે નહીં. થયેલી અગવડ માટે અમે ખેદ વ્યક્ત કરીએ છીએ.' શિક્ષકે આદિત્યને ૫માંથી ૩ અને સ્નેહાને ૫માંથી ૪ ગુણ આપ્યા, કારણ કે સ્નેહાના વાક્યો લાંબા છે. સાથે વિદ્યાર્થીઓએ વિદ્યાર્થી અને આચાર્ય વચ્ચેનો ૬ લીટીનો સંવાદ પણ લખવાનો હતો.
1. વાક્યવાર બંને અનુવાદનું મૂલ્યાંકન કરો અને વધુ સારો અનુવાદ કોણે કર્યો તે તારણ સાથે કહો.
Read the worked answer
વાક્ય ૧: 'ઠેલાઈ છે' બોલચાલનું અને અનૌપચારિક છે; સત્તાવાર સૂચનામાં 'મુલતવી રાખીને … યોજવામાં આવશે' યોગ્ય. મહત્ત્વનું – postponed to નો અર્થ ફક્ત મુલતવી નહીં, નવી તારીખ નિશ્ચિત છે; સ્નેહાએ બંને પાસાં આવરી લીધાં. વાક્ય ૨: 'આઈડી કાર્ડ' લિપ્યંતર છે, 'ઓળખપત્ર' પ્રમાણભૂત ગુજરાતી; 'એન્ટ્રી'ને બદલે 'પ્રવેશ'; 'ફરજિયાત' સત્તાવાર શબ્દાવલી માટે યોગ્ય. અહીં સ્નેહા સ્પષ્ટ જીતે છે. વાક્ય ૩: 'માફ કરશો' વ્યક્તિગત માફી છે; સંસ્થાકીય ખેદ 'ખેદ વ્યક્ત કરીએ છીએ' થાય. આદિત્યનું 'તકલીફ' બોલચાલનું, 'અગવડ' સત્તાવાર. તારણ: સ્નેહા ૫/૫, આદિત્ય ૨.૫–૩/૫. આદિત્યે અર્થ ખોટો નથી કર્યો, પણ શૈલી અનૌપચારિક રહી; ગુણ કાપવાનું કારણ શૈલી છે, વાક્યની લંબાઈ નહીં.
2. શિક્ષકે ગુણ કાપવાનું કારણ 'લાંબા વાક્યો' ગણાવ્યું છે; આ કારણ યોગ્ય છે? સાચી ગુણદાનની કસોટી કઈ હોવી જોઈએ?
Read the worked answer
કારણ યોગ્ય નથી. અનુવાદમાં લંબાઈ ગુણદાનનો ધોરણ નથી; ગુજરાતી સત્તાવાર શૈલીમાં વાક્ય કેટલીક વાર લાંબું થાય, પણ અર્થ સ્પષ્ટ રહે તો દોષ નથી. શિક્ષકનું કારણ ખોટું હોવાથી ગુણદાન સમર્થનપાત્ર નથી, જોકે પરિણામ સંજોગવશાત્ યોગ્ય છે.
સાચી કસોટી (પાંચ મુદ્દા): ૧. અર્થની ચોકસાઈ – કંઈ ઉમેરાયું કે ખોવાયું નહીં. ૨. પ્રમાણભૂત શબ્દાવલી – સંસ્થાકીય સૂચનામાં 'ઓળખપત્ર', 'ફરજિયાત', 'ખેદ' જેવા શબ્દો. ૩. શૈલી-સંગતતા – લખાણ જે પ્રકારનું (સૂચના, પત્ર, વાર્તા) તે પ્રકારની ભાષા. ૪. લિપ્યંતર કે અનુવાદ – જરૂરી હોય તો કૌંસમાં લિપ્યંતર સાથે ગુજરાતી શબ્દ. ૫. વ્યાકરણ – કર્તા-ક્રિયા સંગતિ, વચન, જોડણી. જો લાંબું વાક્ય અસ્પષ્ટતા સર્જે, તો 'ભાષા' શીર્ષમાં ગુણ કાપો; વાક્યની લંબાઈને સ્વતંત્ર દોષ ન ગણો.
3. વિદ્યાર્થી-આચાર્ય વચ્ચેના ૬ લીટીના સંવાદમાં કઈ ભૂલો ગુણ કપાવે અને શિષ્ટ ગુજરાતીનું સ્વરૂપ કેવું હોવું જોઈએ?
Read the worked answer
ગુણ કપાવતી ભૂલો: (૧) વર્ણનાત્મક લખાણ – 'મેં આચાર્યને કહ્યું કે મને રજા જોઈએ' એ સંવાદ નથી. (૨) પાત્રનાં નામ વગરની કે એક જ પાત્રની લાંબી લીટીઓ; આદાન-પ્રદાન ખંડિત થાય. (૩) 'તું', 'એ' જેવા અનૌપચારિક સંબોધન – આચાર્ય સાથે 'આપ'. (૪) અંગ્રેજી શબ્દોનો અનાવશ્યક ઉપયોગ અને ભાષાનું મિશ્રણ. (૫) વિનંતીનું કારણ ન લખવું – ફક્ત 'રજા આપો' કહેવું.
શિષ્ટ સ્વરૂપ (નમૂનો): વિદ્યાર્થી: 'આદરણીય આચાર્યશ્રી, આપની રજા લેવી છે.' આચાર્ય: 'શું કારણ છે?' વિદ્યાર્થી: 'આવતીકાલે અમારા ગામમાં માતાની તબિયત બગડી છે, તેથી એક દિવસની રજા માગું છું.' આચાર્ય: 'તમારા વર્ગશિક્ષકની લેખિત મંજૂરી લાવો.' વિદ્યાર્થી: 'આપનો આભાર, હું આજે જ લઈ આવીશ.'
આકલન: સંવાદમાં ક્રમ (વિનંતી → કારણ → શરત → આભાર), ટૂંકી લીટીઓ, શિષ્ટ પણ સ્વાભાવિક ભાષા અને પાત્રની અલગ શૈલી – આ ચાર લક્ષણે ગુણ નક્કી થવા જોઈએ.