ગદ્ય (Prose): પાઠ, સમજ અને અર્થઘટન
ગદ્ય વિભાગનો હેતુ
ગદ્ય વિભાગ prescribed lessons પર આધારિત છે, પણ પરીક્ષક માત્ર યાદશક્તિ નહીં, સમજ અને અર્થઘટન જુએ છે. પાઠનો કેન્દ્રીય વિચાર, લેખકનો હેતુ, પાત્રનું વલણ, ઘટનાક્રમ અને શીર્ષકની સાર્થકતા સમજવી જરૂરી છે. દરેક ગદ્યખંડને ત્રણ સ્તરે વાંચો: (1) શબ્દાર્થ, (2) વાક્યનો ભાવાર્થ, (3) આખા ખંડનો સંદેશ. જવાબમાં પ્રશ્નની ક્રિયાપદ પ્રમાણે લખો-'સમજાવો' હોય તો કારણ સાથે, 'વર્ણવો' હોય તો વિગત સાથે, 'તારવો' હોય તો તારણ સ્પષ્ટ.
કાર્યપદ્ધતિ
- પ્રથમ વાંચનમાં મુખ્ય વિચાર અને પાત્રોની રૂપરેખા નોંધો.
- બીજા વાંચનમાં અગત્યના શબ્દસમૂહો અને સંદર્ભવાક્યો રેખાંકિત કરો.
- જવાબમાં પોતાના શબ્દોમાં ટૂંકો પરિચય, પછી ઉદાહરણ, પછી તારણ એમ ત્રણ ભાગ રાખો.
- પાઠની બહારની માહિતી ઉમેરવી હોય તો 'પાઠ અનુસાર' અને 'વધારાનું નિરીક્ષણ' અલગ રાખો.
કાર્યરત ઉદાહરણ
ખંડ: 'ગામની શાળાનું દ્વાર બંધ થયું, પણ બાળકોની પુસ્તકો પ્રત્યેની ઝંખના ઓછી ન થઈ.' પ્રશ્ન: લેખક કઈ વેદના દર્શાવે છે? તર્ક: 'દ્વાર બંધ' = બાહ્ય અવરોધ; 'ઝંખના ન થઈ' = આંતરિક જિજીવિષા. જવાબ: લેખક શિક્ષણના અવરોધ અને બાળકોની અદમ્ય શિક્ષણભૂખ વચ્ચેનો વિરોધ દર્શાવે છે; બાહ્ય સંજોગો ઈચ્છાને મારી શકતા નથી. આમાં અર્થઘટનનું કારણ દેખાય છે.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
ખંડમાંથી આખું વાક્ય ઉતારીને 'સમજાવો'નો જવાબ લખવો; પાત્રના વિચારને લેખકના વિચાર તરીકે રજૂ કરવો; શીર્ષકની સાર્થકતા પૂછાય તો માત્ર 'યોગ્ય છે' કહેવું; ગુજરાતી શબ્દાર્થ ચૂકવો. દરેક જવાબમાં એક સીધો મુદ્દો અને એક પુરાવો રાખો.