પદ્ય (Poetry): રસ, છંદ અને કાવ્યાનંદ
પદ્ય: ભાવ, રસ અને છંદ
પદ્ય વિભાગમાં prescribed કવિતાઓનો ભાવાર્થ, રસ, છંદ, અલંકાર અને કવિનો અભિપ્રાય પૂછાય છે. રસ = સ્થાયીભાવ + વિભાવ + અનુભાવ + વ્યભિચારીભાવ. નવ રસ: શૃંગાર, હાસ્ય, કરુણ, રૌદ્ર, વીર, ભયાનક, બીભત્સ, અદ્ભુત, શાંત; વાત્સલ્ય અને ભક્તિ પણ ગણાય. છંદમાં અક્ષરગણ અને માત્રા બંનેનું ધ્યાન રાખો: અનુષ્ટુપમાં ચાર ચરણ, દરેક આઠ અક્ષર; આર્યામાં માત્રાગણના આધારે 30+27 માત્રા; શાર્દૂલવિક્રીડિત 19 અક્ષર, મંદાક્રાંતા 17, શિખરિણી 17, વસંતતિલકા 14. પરીક્ષામાં 'છંદ ઓળખો' કહે તો પહેલાં ચરણ-અક્ષર ગણો, પછી ગણ/માત્રા ચકાસો.
રસ-નિર્ણયની રીત
- ભાવ શો છે? પ્રેમ, શોક, ઉત્સાહ, ભય, આશ્ચર્ય?
- કવિ કઈ ભાવના જગાડે છે તે સ્થાયી ભાવ છે.
- વિભાવ = કારણ; અનુભાવ = બાહ્ય ચેષ્ટા; વ્યભિચારી = સહાયક ભાવ.
- અલંકાર રસને પુષ્ટ કરે છે, પણ રસનો નિર્ણય અલંકારથી નહીં, ભાવથી કરો.
કાર્યરત ઉદાહરણ
પંક્તિ: 'માતાની આંખમાં વહેતું નીર, વિરહી બાળકનું હૃદય અધીર.' તર્ક: 'માતાની આંખમાં નીર' = વિભાવ (વિયોગનું કારણ); 'હૃદય અધીર' = અનુભાવ; પ્રધાન ભાવ કરુણા છે, પરંતુ માતૃ-સ્નેહ પ્રધાન હોય તો વાત્સલ્ય રસ પણ કહી શકાય. જવાબમાં 'કરુણ રસ; કારણ કે વિરહજન્ય શોક સ્થાયી ભાવ છે' એમ લખો. છંદ તપાસતાં પંક્તિમાં અક્ષરસંખ્યા અસમાન છે, તેથી તેને મુક્તક/ગીતાત્મક રચના ગણો, બળજબરીથી અનુષ્ટુપ ન કહો.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
રસને અલંકાર સાથે ભેળવવો; છંદમાં ગણ ગણ્યા વિના નામ આપવું; કવિની ભાવના અને નાયકની ભાવના એક કરવી; ઉદાહરણ વગર 'સુંદર કવિતા' લખવું.