વ્યાકરણ (Grammar): સંધિ, સમાસ, અલંકાર, છંદ અને વાક્યરચના
વ્યાકરણ: સંધિ અને સમાસ
સંધિમાં બે શબ્દ જોડાય ત્યારે થતા ફેરફાર ઓળખવાના હોય છે. મુખ્ય પ્રકાર: સ્વરસંધિ (વિદ્યા + આલય = વિદ્યાલય; સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય) અને વ્યંજનસંધિ (સત્ + જન = સજ્જન). સંધિવિચ્છેદ કરતી વખતે મૂળ શબ્દો શોધો અને નિયમ લખો. સમાસમાં શબ્દોનો પરસ્પર સંબંધ છુપાય છે. મુખ્ય પ્રકાર: તત્પુરુષ (રાજપુત્ર = રાજાનો પુત્ર), કર્મધારય (નીલકમળ = નીલું કમળ), દ્વંદ્વ (માતાપિતા = માતા અને પિતા), બહુવ્રીહિ (દશાનન = દશ મુખવાળો, એટલે રાવણ), દ્વિગુ (ત્રિભુવન = ત્રણ ભુવન), અવ્યયીભાવ (યથાશક્તિ = શક્તિ પ્રમાણે). સમાસનો ભેદ કરતી વખતે પ્રશ્ન પૂછો: પહેલો શબ્દ વિશેષણ છે કે નામ? બીજો શબ્દ પ્રધાન છે કે નહીં?
અલંકાર, છંદ અને વાક્યરચના
અલંકારમાં ઉપમા (મુખ ચંદ્ર જેવું), રૂપક (મુખ ચંદ્ર છે), અનુપ્રાસ (સમાન વ્યંજનનું પુનરાવર્તન), યમક (એક જ શબ્દ જુદા અર્થમાં), શ્લેષ (એક શબ્દમાં બે અર્થ), ઉત્પ્રેક્ષા (અહીં જાણે...), અતિશયોક્તિ (મર્યાદાથી વધુ), માનવીકરણ (અચેતનમાં માનવભાવ). છંદમાં અક્ષરગણ અને માત્રા ગણો. વાક્યરચનામાં સાદું, સંયુક્ત અને મિશ્ર વાક્ય ઓળખો; કર્તરિ-કર્મણિમાં કર્તા અને ક્રિયાનો સંબંધ તપાસો. શબ્દાર્થ સંદર્ભમાં કરો, એકલ અર્થથી અટકી ન જાઓ.
કાર્યરત ઉદાહરણ
'વિદ્યાર્થી' શબ્દ: સંધિવિચ્છેદ = વિદ્યા + અર્થી; 'આ + અ' મળીને 'આ' થાય છે, તેથી સ્વરસંધિ. સમાસ તપાસો: 'વિદ્યા માટે અર્થી' એટલે પૂર્વપદ 'વિદ્યા' પ્રધાન અર્થને લગતું છે; આ ચતુર્થી તત્પુરુષનું ઉદાહરણ છે. જવાબમાં પહેલાં વિચ્છેદ, પછી પ્રકાર, પછી કારણ લખો.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
'સંધિ' અને 'સમાસ' ભેળવવા; બહુવ્રીહિમાં બહિર્વર્તી અર્થ ન સમજવો; અલંકારમાં ઉપમા-રૂપકની સીમા ચૂકવી; વાક્યરચનામાં કર્તા-ક્રિયા સંબંધ તપાસ્યા વિના સંયુક્ત/મિશ્ર વાક્ય કહેવું.