સાહિત્યનો ઇતિહાસ અને સાહિત્યિક પ્રવાહો
સાહિત્યિક ઇતિહાસનું નકશો
ગુજરાતી સાહિત્યના મુખ્ય યુગ: આદિકાળ (લગભગ 10મીથી 15મી સદી), ભક્તિકાળ (15મીથી 17મી), રીતિકાળ (17મીથી 19મી), અને અર્વાચીનકાળ (19મી સદીના મધ્યથી આજ સુધી). અર્વાચીનકાળને સુધારક યુગ (દલપતરામ, નર્મદ), પંડિતયુગ (ગોવર્ધનરામ, નવલરામ), ગાંધીયુગ (કાકા કાલેલકર, ગાંધીજીનો પ્રભાવ), અનુગાંધીયુગ અને સ્વાતંત્ર્યોત્તર યુગમાં વહેંચી શકાય. સ્વાતંત્ર્યોત્તર સાહિત્યમાં આધુનિકતા, પ્રયોગવાદ, અસ્તિત્વવાદ, દલિત સાહિત્ય, સ્ત્રી-સાહિત્ય અને ગ્રામ્ય જીવનની ધારા દેખાય છે. યાદ રાખો: યુગ નક્કી કરવા માટે ફક્ત લેખકનું નામ નહીં, ભાષા, વિષય, સ્વરૂપ અને સામાજિક સંદર્ભ પણ જુઓ.
યુગ અને પ્રવાહ ઓળખવાની રીત
- ભક્તિકાળ: ભગવાન, ગુરુ, ભજન, જનસેવા; ભાષા સરળ, લોકજીવન નજીક.
- રીતિકાળ: શૃંગાર, અલંકાર, શાસ્ત્રીય રચના, દરબારી સ્વરૂપ.
- સુધારક યુગ: સામાજિક સુધારો, સ્ત્રી-શિક્ષણ, બાળલગ્ન વિરોધ, પત્રકારત્વ.
- ગાંધીયુગ: સત્યાગ્રહ, સ્વદેશી, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ, ગ્રામસેવા.
- અધુનિક પ્રવાહ: વ્યક્તિની આંતરિક દ્વંદ્વ, પ્રયોગ, અંધકાર અને આશા.
કાર્યરત ઉદાહરણ
એક ટૂંકી કવિતા 'ખેડૂતના પરસેવે ધરતી હસે, ગામની હાટમાં ધાન વસે' આપીને પ્રશ્ન: આ કયા પ્રવાહની નજીક છે? તર્ક: ખેડૂત, ધરતી, ગામની હાટ-ગ્રામ્ય જીવન અને શ્રમનું ચિત્રણ; ભાષા લોકબોલીની નજીક. જવાબ: સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગ્રામ્ય/લોકજીવનની ધારા, કારણ કે કેન્દ્રમાં શ્રમિક માણસ અને તેની આર્થિક-સામાજિક વાસ્તવિકતા છે. એ જ રીતે ભક્તિકાળના ભજનમાં 'પ્રભુ, દયા, ભવસાગર' જેવા શબ્દો સંકેત આપે.
ગુણ ગુમાવતી ભૂલો
લેખકને ખોટા યુગમાં મૂકવો; 'ગાંધીયુગ' અને 'અનુગાંધીયુગ' ભેળવવા; પ્રવાહનું નામ આપીને લક્ષણ ન લખવું; તારીખો ગોખવા પર વધુ ભાર આપીને સામાજિક સંદર્ભ ભૂલવો.