पद्यातील छंद व अलंकार: आदर्श उत्तर चुकत असताना

निकष प्रथम, गुण नंतर. छंद ओळखणे म्हणजे अक्षरांचे गणविभाजन करून वृत्ताचे लक्षण जुळवणे; मात्रा मोजणे हे त्याचे साधन, निर्णय नाही.

• इंद्रवज्रा व उपेंद्रवज्रा यांत फरक पहिल्याच गणात - 'गुरु-गुरु' की 'लघु-गुरु'. म्हणून मुद्रित पद्याचे पहिले अक्षर निःसंदिग्ध लघु आहे का हे आधी तपासावे; ते लघु असेल तर आदर्श उत्तर चुकीचे आहे.
• पहिले अक्षर मागील शब्दाशी संधीने जोडून गुरु होत असेल, तर आदर्श उत्तर बरोबर. हे पद्याच्या मुद्रित रूपावरून ठरते, विद्यार्थ्यांच्या अंदाजावरून नाही.
• निर्णय सर्व ४८ पत्रिकांना समान लागू करावा: आदर्श उत्तर दुरुस्त करून ज्यांनी उपेंद्रवज्रा लिहिले त्यांना २ गुण; इंद्रवज्रा लिहिणाऱ्यांनाही गुण, कारण ते तत्कालीन अधिकृत key नुसार होते.

'दोन्हींना गुण' पुरेसे का नाही? कारण एकाच वेळी दोन्ही वृत्ते खरी ठरत नाहीत. दोन्हींना गुण दिल्यास छंद-ओळखीचा निकषच संपतो आणि पुढील सरावात विद्यार्थी गणविभाजन न करता अंदाज लावू लागतात. मूल्यमापनाचे काम सहानुभूती नाही, निकषाची सुसंगती आहे.

चाचणी: उपमेत उपमेय, उपमान, समान धर्म आणि वाचक शब्द (सारखे, प्रमाणे, इतके, वाणी) हे चारही घटक वेगळे दिसतात; रूपकात उपमेय-उपमान यांचा अभेद केला जातो आणि वाचक शब्द नसतो.

'कमळनयन' = कमळ + नयन, म्हणजे नयन हेच कमळ असा थेट अभेदारोप → रूपक. वाक्यात 'सारखे' असा वाचक शब्द नाही, हे निर्णायक.

• 'उपमा' लिहिणाऱ्या ३१ विद्यार्थ्यांना अलंकाराच्या २ पैकी ० गुण; कारण चुकीचे नाव दिल्यास कारण कितीही बरोबर असले तरी लक्षण जुळले नाही.
• पण प्रश्नपत्रिकेची मांडणी तपासा: जर तिथे 'कमळासारखे नयन' असे मुद्रित असेल, तर विद्यार्थी बरोबर आणि key चुकीची - तेव्हा २ गुण.
• हा फरक पुढील तासाला ५ मिनिटांच्या तक्त्याने शिकवावा: एकच वाक्य उपमेत व रूपकात रूपांतरित करून दाखवणे हा सर्वात परिणामकारक उपाय.