Maharashtra HSC Marathi (MSBSHSE) key terms

एखादी घटना किंवा घटनांची मालिका कलात्मक रीतीने मांडणारा गद्यप्रकार; त्यात पात्र, संघर्ष आणि क्लायमॅक्स असतो आणि शेवटी एखादा अर्थ किंवा संदेश उमटतो.

लेखकाचे विचार, अनुभव किंवा निरीक्षणे एका विशिष्ट दृष्टिकोनातून मांडणारा गद्यलेख; वैचारिक, वर्णनात्मक, आत्मकथनात्मक अशा विविध प्रकारांत तो येतो.

एखाद्या व्यक्तीचे जीवन, कार्य आणि गुणविशेष यांचे वस्तुनिष्ठ किंवा आदरयुक्त वर्णन करणारा गद्यप्रकार; त्यात घटनांची मांडणी कालक्रमाने केली जाते.

लेखक स्वतःच्या जीवनातील अनुभव, घटना आणि विचार प्रथमपुरुषी रीतीने मांडतो, असा गद्यप्रकार; त्यात व्यक्तिनिष्ठता आणि आत्मपरीक्षण प्रकर्षाने जाणवते.

प्रवासात पाहिलेली स्थळे, माणसे, संस्कृती आणि अनुभव यांचे रंजक वर्णन करणारा गद्यप्रकार; त्यात निरीक्षण आणि त्या प्रदेशाची वैशिष्ट्ये यांना महत्त्व असते.

कथेत किंवा नाटकात कृती करणारी व्यक्ती; तिच्या वागणुकीतून, संवादातून आणि निर्णयांतून कथानक पुढे सरकते व त्याची प्रेरणा स्पष्ट होते.

कथेतील पात्राची स्वतःशी, दुसऱ्या पात्राशी किंवा परिस्थितीशी होणारी टक्कर; हाच संघर्ष कथानकाला गती देतो आणि क्लायमॅक्सकडे घेऊन जातो.

लेखक वाक्यरचना, शब्दसंपत्ती, अलंकार आणि लय यांचा वापर कसा करतो, ते दाखवणारे त्याच्या लेखनाचे वैयक्तिक वळण; यातूनच त्याची ओळख ठरते.

काव्य किंवा नाट्य वाचताना किंवा पाहताना मनात निर्माण होणारा आनंदमय आविष्कार; शृंगार, वीर, करुण, हास्य, भयानक असे नऊ प्रमुख रस मानले जातात.

रसनिर्मितीचा आधारभूत, मनात स्थिर राहणारा भाव; रती, उत्साह, शोक, हास्य असे हे भाव असतात आणि विभाव-अनुभाव-संचारी यांनी पुष्ट होऊन ते रसात रूपांतरित होतात.

काव्याच्या सौंदर्यात भर घालणारे शब्दालंकार व अर्थालंकार अशा दोन प्रकारांतील भूषण; उपमा, रूपक, अनुप्रास, यमक ही त्याची सर्वसाधारण उदाहरणे आहेत.

एका वस्तूची तुलना दुसऱ्या वस्तूशी 'सारखा', 'प्रमाणे', 'इव' या शब्दांनी करून साम्य दाखवणारा अर्थालंकार; दोन्ही वस्तू वेगळ्या असतात हे इथे लक्षात ठेवावे.

उपमेय आणि उपमान यांना वेगळे न ठेवता एकच मानून केलेले अभंग वर्णन; 'जीवन हे नदीच' अशा प्रकारे अभेद साधला जातो, हे उपमेपेक्षा वेगळे वैशिष्ट्य आहे.

एका वृत्तात किंवा एका ओळीत एकाच व्यंजनाची पुनरावृत्ती होऊन नादमाधुर्य निर्माण करणारा शब्दालंकार; यामुळे कवितेची लय वाढते.

कवितेच्या दोन किंवा अधिक ओळींच्या शेवटी एकसारखे शब्द किंवा अक्षरसमूह येऊन निर्माण होणारा शब्दालंकार; यात अर्थ भिन्न असूनही शब्दरचना सारखी असते.

अक्षरांची संख्या, गुरु-लघु क्रम आणि गण यांच्या निश्चित नियमांवर आधारित छंदोबद्ध रचना; प्रत्येक वृत्ताचे स्वतःचे नाव व गणरचना असते.

वृत्तशास्त्रात तीन अक्षरे मिळून बनणारा गट; गुरु-लघुच्या क्रमानुसार मगण, भगण, सगण, यगण, रगण, तगण, जगण, नगण असे आठ गण मानले जातात.

कवितेच्या ओळींना लय, गती आणि नियमितता देणारी रचना; वृत्त, जाती आणि मुक्त अशा विविध प्रकारांत तो आढळतो.

दोन शब्द किंवा दोन अक्षरे जवळ येताना त्यांच्यातील ध्वनी बदलून एकत्र जुळण्याची प्रक्रिया; 'विद्या + आलय = विद्यालय' हे त्याचे सोपे उदाहरण आहे.

स्वरसंधी, व्यंजनसंधी आणि विसर्गसंधी असे मुख्य तीन भेद; प्रत्येक भेदात पुढील स्वर किंवा व्यंजनानुसार बदलाचे स्वतंत्र नियम आहेत.

दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येऊन एकच संयुक्त शब्द तयार होण्याची प्रक्रिया; त्यात कोणता शब्द प्रधान आहे यावरून समासाचा प्रकार ठरतो.

अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, द्वंद्व, बहुव्रीही आणि द्विगू असे मुख्य भेद; प्रत्येक प्रकारात पूर्वपद व उत्तरपद यांचे नाते वेगळे असते.

भाषेतील शब्दांचा समृद्ध साठा आणि त्यांचा योग्य संदर्भात केलेला वापर; समानार्थी, विरुद्धार्थी, वाक्प्रचार व म्हणी यांचा त्यात समावेश होतो.

शब्दांचा अर्थ शब्दशः न घेता विशिष्ट लक्षणार्थ व्यक्त करणारा स्थिर शब्दसमूह; 'डोळे झाकणे' म्हणजे दुर्लक्ष करणे, हे त्याचे उदाहरण आहे.

लोकानुभवातून जन्मलेले, संक्षिप्त व बोधपर असे स्थिर वाक्य; त्याचा अर्थ लाक्षणिक असतो आणि तो बहुधा वाक्याच्या शेवटी किंवा सुरुवातीला वापरला जातो.

कर्ता, कर्म, क्रियापद इत्यादी घटकांची योग्य क्रमाने मांडणी करून अर्थपूर्ण व व्याकरणदृष्ट्या शुद्ध वाक्य तयार करण्याची कला आणि नियम.

दिलेल्या विषयावर प्रस्तावना, मुख्य मुद्दे आणि समारोप अशा संरचनेत स्वतंत्र विचार मांडणारे लेखन; औपचारिक व अनौपचारिक अशा दोन्ही स्वरूपांत ते अपेक्षित असते.

विषय, संबोधन, मजकूर आणि स्वाक्षरी या निश्चित अंगांसह औपचारिक किंवा अनौपचारिक संदेश लिहिण्याचे कौशल्य; औपचारिक पत्रात भाषा संयत असते.

एखाद्या घटनेची, बैठकीची किंवा तपासणीची वस्तुनिष्ठ माहिती कालक्रमाने व तटस्थ भाषेत मांडणारे अधिकृत लेखन; त्यात तारीख, ठिकाण व सहभागी यांचा उल्लेख असतो.

मूळ मजकुरातील मुख्य विचार थोडक्यात, स्वतःच्या शब्दांत आणि मूळ अर्थाला धक्का न लावता मांडणे; अनावश्यक तपशील व उदाहरणे वगळली जातात.

दिलेल्या सूक्तीचा किंवा वाक्याचा अर्थ स्पष्ट करून त्यावर विचार, उदाहरणे आणि अनुभव जोडत लेखन करणे; मूळ वाक्याचा भाव टिकवणे आवश्यक असते.

पूर्वी न वाचलेला, पाठ्यपुस्तकाबाहेरील गद्य किंवा पद्य उतारा; त्यावरील प्रश्नांची उत्तरे केवळ उताऱ्यातील माहिती व संदर्भावर आधारित असतात.

उताऱ्यातील एखाद्या ओळीचा किंवा वाक्याचा अर्थ त्या परिच्छेदाच्या एकूण विचाराशी जोडून स्पष्ट करणे; शब्दशः अर्थापेक्षा आशय महत्त्वाचा असतो.

एखाद्या शब्दाचा विशिष्ट संदर्भातील अर्थ; एकाच शब्दाचे वेगवेगळ्या वाक्यांत भिन्न अर्थ असू शकतात, म्हणून संदर्भ पाहून अर्थ ठरवावा.

विस्तृत कथानक, अनेक पात्रे आणि उपकथानके यांचा समावेश असलेला दीर्घ गद्यप्रकार; त्यात समाजजीवनाचे व्यापक चित्रण आढळते.

संवाद, अभिनय आणि दृश्यरचना यांच्या आधारे रंगमंचावर सादर होणारा साहित्यप्रकार; त्यात अंक व दृश्ये असतात आणि संघर्ष रंगमंचावरच उलगडतो.

दोन किंवा अधिक पात्रांमधील बोलण्याची देवाणघेवाण; नाटकातून पात्रांची मने, हेतू आणि कथेची गती स्पष्ट होते.

साहित्यकृतीतील एखाद्या पात्राचे स्वभाववैशिष्ट्ये, वृत्ती आणि विकास यांचे केलेले चित्रण; पात्राच्या कृती व संवादांतून ती उभी राहते.

लेखकाचे स्वतःचे भाव, अनुभव आणि पूर्वग्रह लेखनात प्रकर्षाने दिसणे; यामुळे लेखन वैयक्तिक व जिवंत होते, पण वस्तुनिष्ठतेचा अभावही जाणवू शकतो.