First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
Question 1Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘विषवृक्षाची छाया’ या पाठात विषवृक्ष कोणत्या मानवी प्रवृत्तीचे प्रतीक मानला आहे?
- ग्रामीण जीवनाची साधेपणा
- स्वार्थी आणि हानिकारक सहवास Correct answer.
- परंपरेचे जतन करणारी शक्ती
- निसर्गातील औषधी वनस्पती
Explanation
या पाठात विषवृक्ष हे रूपक आहे; जो सहवास बाहेरून आकर्षक वाटतो पण आतून हानी करतो, त्याचे ते प्रतीक आहे. लेखक सांगतो की अशा सहवासाची सावली टाळली पाहिजे, कारण ती मनावर विषासारखी परिणाम करते.
Question 2Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माझी आठवण’ या पाठाचा मुख्य आशय कोणता?
- प्रवासवर्णनातील देशांतराचे चित्रण
- वैज्ञानिक शोधाचे नाट्यमय वर्णन
- लेखकाच्या बालपणीच्या आठवणींचे चित्रण Correct answer.
- एखाद्या ऐतिहासिक लढाईचे वर्णन
Explanation
‘माझी आठवण’ हा आत्मकथनात्मक स्वरूपाचा पाठ आहे, ज्यात लेखक आपल्या बालपणीच्या आठवणी, घर, गाव आणि माणसे यांचे चित्रण करतो. त्यातून लेखकाचे व्यक्तिमत्त्व आणि तत्कालीन सामाजिक वातावरण उभे राहते.
Question 3Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधात नागरिकत्वाचा खरा कस कशावर ठरतो, असे सांगितले आहे?
- पद आणि प्रतिष्ठेवर
- कर भरण्याच्या रकमेवर
- निवडणुकीत मिळणाऱ्या मतांवर
- कर्तव्यपालन आणि सामाजिक जाणिवेवर Correct answer.
Explanation
निबंधात नागरिकत्व हे केवळ हक्कांचे नाही तर कर्तव्यांचेही आहे, असे अधोरेखित केले आहे. उत्तम नागरिक तोच, जो आपली जबाबदारी समजून समाजहितासाठी वागतो आणि सामाजिक जाणीव ठेवतो.
Question 4Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘नवनिर्माण’ या पाठाचे शीर्षक कशाची सूचना देते?
- निसर्गाचे नूतनीकरण
- जुन्या रचनेचे पुनरुज्जीवन
- इमारतींचे बांधकाम
- नव्या विचाराने समाजाची पुनर्रचना Correct answer.
Explanation
शीर्षकात ‘नव’ हा शब्द नवीनतेकडे नेतो; पाठाचा आशय जुन्या चालीरीतींना छेद देऊन नव्या विचाराने समाज उभारण्याशी जोडलेला आहे. त्यामुळे नवनिर्माण म्हणजे केवळ बांधकाम नव्हे, तर विचार व व्यवस्थेची पुनर्रचना.
Question 5Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘शब्दांची जादू’ या पाठात लेखक शब्दांच्या कोणत्या गुणधर्मावर भर देतो?
- शब्दांचे परदेशी भाषांतर
- शब्दांतील भावनिक व सर्जनशील शक्ती Correct answer.
- शब्दांची संख्या वाढवणे
- शब्दांची केवळ व्याकरणीय रचना
Explanation
पाठात शब्द हे केवळ संवादाचे साधन नसून भावना जागवणारी आणि अर्थ घडवणारी शक्ती आहेत, असे मांडले आहे. लेखक शब्दांच्या सर्जनशीलतेवर व त्यांच्या मनावरील परिणामावर भर देतो.
Question 6Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘वारसा’ या पाठात वारसा म्हणून काय सांगितले आहे?
- केवळ पूर्वजांचे नाव
- मूल्ये, संस्कार व परंपरा Correct answer.
- केवळ मालमत्तेची रक्कम
- फक्त ऐतिहासिक वास्तू
Explanation
पाठात वारसा हा केवळ भौतिक मालमत्तेपुरता मर्यादित नाही; संस्कार, मूल्ये आणि परंपरा हेही वारसा आहेत, असे स्पष्ट केले आहे. हा वारसा पुढच्या पिढीने जपला तरच तो जिवंत राहतो.
Question 7Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माणूस’ या पाठात माणुसकीचे खरे लक्षण कोणते सांगितले आहे?
- देखणे रूप
- उच्च पद
- मोठी संपत्ती
- दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणे Correct answer.
Explanation
पाठात माणुसकी ही बाह्य रूप, पद किंवा संपत्तीने ठरत नाही, तर समवेदनेने ठरते, असे मांडले आहे. दुसऱ्याच्या दुःखात सहभागी होणे हेच माणसाला खरा माणूस बनवते.
Question 8Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘परिश्रमाचे फळ’ या कथेतील कथानकाचा मुख्य सूर कोणता?
- नशिबावर अवलंबून राहणे
- वारशाने मिळालेली संपत्ती
- अपघाताने मिळालेले यश
- सातत्याने केलेल्या कष्टाचे यथोचित मूल्य Correct answer.
Explanation
कथेची घटनारचना अशी आहे की पात्राला अखेर त्याच्या सातत्यपूर्ण कष्टाचेच फळ मिळते. त्यामुळे कथेचा सूर नशिबावर नव्हे, तर परिश्रमाच्या यथोचित मूल्यावर आहे.
Question 9Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘सावली’ या कथेतील सावलीचे रूपक कोणता भाव दर्शवते?
- भीती व धोका
- स्पर्धा व हेवा
- एकटेपणा
- आश्रय व संरक्षण Correct answer.
Explanation
कथेत सावली ही उन्हापासून संरक्षण देणारी, आश्रय देणारी शक्ती म्हणून वापरली आहे. ती व्यक्तीच्या जीवनातील आधाराचे प्रतीक आहे, त्यामुळे तिचा भाव आश्रय व संरक्षण हा आहे.
Question 10Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माझी आठवण’ यातील वर्णनशैलीचे वैशिष्ट्य कोणते?
- केवळ पत्ररूप शैली
- केवळ आकडेवारी देणारी वैचारिक शैली
- केवळ संवादात्मक नाट्यशैली
- अनुभवजन्य आत्मकथनात्मक शैली Correct answer.
Explanation
पाठात लेखक स्वतःचे अनुभव पहिल्या पुरुषातून सांगतो, त्यामुळे ती आत्मकथनात्मक शैली आहे. त्यात घटना, व्यक्ती व भावना यांचे व्यक्तिगत चित्रण येते, जे वाचकाला जवळचे वाटते.
Question 11Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘विषवृक्षाची छाया’ या पाठाचा केंद्रीय विचार कोणता?
- एकांतात राहणे हाच एकमेव उपाय
- आकर्षक पण हानिकारक सहवास टाळून सजग राहणे Correct answer.
- फक्त स्वार्थ साधणे
- सर्व सहवास स्वीकारणे
Explanation
पाठाचा केंद्रीय विचार असा की बाह्य आकर्षणामागे हानी असू शकते, म्हणून सहवास निवडताना सजगता आवश्यक आहे. लेखक अंध स्वीकार न करता विवेकाने निर्णय घेण्याचा संदेश देतो.
Question 12Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधात हक्क व कर्तव्य यांचे नाते कसे मांडले आहे?
- हक्क मिळवणे हेच प्रमुख कर्तव्य
- कर्तव्यपालनातूनच हक्कांची खरी प्राप्ती Correct answer.
- हक्क व कर्तव्य परस्परविरोधी
- कर्तव्य फक्त सरकारचे
Explanation
निबंधात हक्क व कर्तव्य एकमेकांशी जोडलेले आहेत, असे मांडले आहे; कर्तव्य पार पाडल्याशिवाय हक्कांची मागणी निरर्थक ठरते. त्यामुळे कर्तव्यपालनातूनच हक्कांची खरी प्राप्ती होते, हा विचार केंद्रस्थानी आहे.
Question 13Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘नवनिर्माण’ या पाठात जुन्या चालीरीतींबद्दल लेखकाचा दृष्टिकोन कसा आहे?
- जुन्याचा पूर्ण त्याग
- जुन्याचे विवेकी पुनर्मूल्यांकन Correct answer.
- जुने जसे आहे तसेच ठेवणे
- सर्व जुन्याचे अंध अनुकरण
Explanation
लेखक जुन्याचा सर्वस्वी त्याग किंवा अंध अनुकरण यापैकी कोणतीही टोकाची भूमिका घेत नाही. तो जुन्याचे विवेकी पुनर्मूल्यांकन करून उपयुक्त ते जपण्याचा आणि अनुपयुक्त ते बदलण्याचा आग्रह करतो.
Question 14Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘शब्दांची जादू’ या पाठात शब्द आणि मन यांचा संबंध कसा वर्णिला आहे?
- शब्द मनावर परिणाम करतात Correct answer.
- शब्द केवळ आकडे मोजतात
- शब्द मनापासून वेगळे असतात
- शब्द केवळ नियम पाळतात
Explanation
पाठात शब्द हे मनावर थेट परिणाम करणारे साधन आहेत, असे दाखवले आहे; योग्य शब्द मन उभारतो तर चुकीचा शब्द मन दुखावतो. हाच शब्दांचा जादुई गुणधर्म पाठात अधोरेखित झाला आहे.
Question 15Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘वारसा’ या पाठात वारसा जिवंत राहण्याची अट कोणती सांगितली आहे?
- त्याची नोंद फक्त ग्रंथात
- त्याचे मूल्य केवळ पैशात
- त्याचे संग्रहालयात प्रदर्शन
- पुढच्या पिढीने त्याचे आचरण Correct answer.
Explanation
पाठात वारसा हा केवळ जतन करून ठेवण्याची वस्तू नाही, असे म्हटले आहे; पुढच्या पिढीने तो आचरणात आणला तरच तो जिवंत राहतो. संग्रह व ग्रंथ हे साधन असले तरी आचरण हाच खरा जिवंतपणा.
Question 16Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माणूस’ या पाठात समवेदन आणि सहानुभूती यांतील फरक कसा स्पष्ट होतो?
- केवळ बोलून सहानुभूती दाखवणे
- दुःख पाहून दुर्लक्ष करणे
- दुःखाचे कारण शोधून टीका करणे
- दुःख समजून त्यात सहभागी होणे म्हणजे समवेदन Correct answer.
Explanation
पाठात माणुसकीचे खरे लक्षण म्हणजे दुसऱ्याचे दुःख आपलेसे करून त्यात सहभागी होणे, हे अधोरेखित केले आहे. केवळ शब्दांनी सहानुभूती दाखवणे अपुरे आहे; आतून जोडले जाणे आवश्यक आहे.
Question 17Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘परिश्रमाचे फळ’ या कथेत कष्टाचे फळ उशिरा मिळण्याचे कथेत काय कार्य आहे?
- संपत्तीचे महत्त्व वाढवणे
- नशिबाचे वर्चस्व दाखवणे
- कष्टाची निरर्थकता दाखवणे
- सातत्याचे मूल्य अधोरेखित करणे Correct answer.
Explanation
फळ उशिरा मिळणे ही कथेची रचना नशिबाचे वर्चस्व दाखवण्यासाठी नाही, तर परिश्रमात टिकून राहण्याचे मूल्य दाखवण्यासाठी आहे. अशा रचनेमुळे सातत्याचा धडा अधिक ठसतो.
Question 18Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘सावली’ या कथेतील केंद्रीय व्यक्तिरेखेचे मुख्य वैशिष्ट्य कोणते?
- आश्रय देणारी व संरक्षक वृत्ती Correct answer.
- उदासीन वृत्ती
- सतत टीका करणारी वृत्ती
- आत्मकेंद्री वृत्ती
Explanation
कथेतील केंद्रीय व्यक्तिरेखा इतरांना आधार देणारी, संरक्षण करणारी आणि धीर देणारी आहे. तिच्या या आश्रयदायी स्वभावामुळेच सावलीचे रूपक कथेत सार्थ होते.
Question 19Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माझी आठवण’ या पाठातील आठवणींचे वर्णन कशामुळे वाचकाला जवळचे वाटते?
- तपशिलातील प्रामाणिकता Correct answer.
- तत्त्वज्ञानाची क्लिष्ट भाषा
- काल्पनिक अतिशयोक्ती
- आकडेवारीची रांग
Explanation
लेखकाने आठवणी तपशिलांसह प्रामाणिकपणे मांडल्या आहेत; त्यामुळे त्या वाचकाच्या अनुभवाशी जोडल्या जातात. अतिशयोक्ती किंवा क्लिष्ट भाषेऐवजी साधेपण हेच या पाठाचे बलस्थान आहे.
Question 20Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘विषवृक्षाची छाया’ या पाठात ‘छाया’ या शब्दाचा योग्य अर्थ काय?
- सहवासाचा प्रभाव Correct answer.
- प्रकाशाचा स्रोत
- वृक्षाचे मूळ
- फुलांचा रंग
Explanation
‘छाया’ हा शब्द या पाठात शब्दशः सावली न दाखवता सहवासाचा परिणाम दाखवतो. विषवृक्षाची छाया म्हणजे हानिकारक सहवासाचा मनावर होणारा प्रभाव, हा रूपकाचा मुख्य अर्थ आहे.
Question 21Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधाची भाषाशैली कोणती?
- विचारप्रधान विवेचनात्मक Correct answer.
- केवळ संवादात्मक
- केवळ पद्यात्मक
- विनोदप्रधान कथात्मक
Explanation
हा निबंध विचार मांडण्यासाठी तर्क आणि विवेचन वापरतो, त्यामुळे त्याची शैली विचारप्रधान विवेचनात्मक आहे. त्यात उदाहरणे व युक्तिवाद यांद्वारे नागरिकत्वाची संकल्पना स्पष्ट केली आहे.
Question 22Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘नवनिर्माण’ या पाठात नवनिर्माण आणि विध्वंस यांतील भेद कसा स्पष्ट होतो?
- जुने मोडणे हेच नवनिर्माण
- रचनात्मक बदल हे नवनिर्माण Correct answer.
- टीका करणे हे नवनिर्माण
- निषेध करणे हे नवनिर्माण
Explanation
पाठात नवनिर्माण म्हणजे केवळ जुने मोडणे नव्हे, तर त्याजागी रचनात्मक पर्याय उभारणे, असे स्पष्ट होते. विध्वंस हा बदलाचा प्रारंभ असू शकतो, पण नवनिर्माण तेव्हाच घडते जेव्हा सकारात्मक रचना होते.
Question 23Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘शब्दांची जादू’ या पाठात शब्दांच्या दुरुपयोगाबद्दल कोणती जबाबदारी लेखकावर सोपवली आहे?
- शब्द जसे येतील तसे वापरणे
- शब्दांचे केवळ भाषांतर करणे
- शब्द टाळून मौन पाळणे
- शब्दांचा वापर विचारपूर्वक करणे Correct answer.
Explanation
शब्द शक्तिशाली असल्याने त्यांचा दुरुपयोग हानी करू शकतो, हे पाठात अधोरेखित आहे. त्यामुळे शब्द वापरणाऱ्यावर विचारपूर्वक व जबाबदारीने लिहिण्याची व बोलण्याची जबाबदारी येते.
Question 24Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘वारसा’ या पाठात भौतिक व अभौतिक वारशातील संबंध कसा मांडला आहे?
- दोन्ही एकमेकांना पूरक व एकत्र जपावे Correct answer.
- दोन्ही परस्परविरोधी
- अभौतिक वारसा भौतिकापेक्षा नेहमी कमी महत्त्वाचा
- भौतिक वारसा पुरेसा, अभौतिक नको
Explanation
पाठात भौतिक व अभौतिक वारसा परस्परविरोधी न मानता पूरक मानला आहे; वास्तू व संस्कार एकत्रच संस्कृतीचे पूर्ण चित्र देतात. त्यामुळे दोन्ही जपण्याचा आग्रह पाठात आहे.
Question 25Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माणूस’ या पाठातील केंद्रीय विचाराचे पाठाच्या शीर्षकाशी असलेले नाते कोणते?
- शीर्षक माणुसकीच्या शोधाकडे नेते Correct answer.
- शीर्षक केवळ प्राणीवर्ग दाखवते
- शीर्षक संपत्तीचे वर्णन करते
- शीर्षक पदाचे महत्त्व सांगते
Explanation
‘माणूस’ हे शीर्षक जन्माने माणूस असणे व माणुसकीने माणूस होणे यातील फरकाकडे लक्ष नेते. पाठाचा केंद्रीय विचारही समवेदनेतून खरे माणूसपण शोधण्याचा आहे, त्यामुळे शीर्षक व विचार एकमेकांशी जुळतात.
Question 26Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘वारसा’ या पाठात लेखकाने वारशाची व्याख्या करताना मुख्यतः कोणत्या दोन गोष्टींचा समावेश केला आहे?
- पैसा व जमीन
- विचार व मूल्ये Correct answer.
- पुस्तके व ग्रंथ
- घर व दागिने
Explanation
या पाठात वारसा हा केवळ भौतिक संपत्तीपुरता मर्यादित नाही; पिढ्यानपिढ्या चालत आलेले विचार, आचार आणि मूल्ये हा त्याचा खरा गाभा आहे. लेखक भौतिक वस्तूंपेक्षा माणसाने मागे ठेवलेल्या जीवनदृष्टीवर भर देतो.
Question 27Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माणूस’ या पाठात माणुसकीची कसोटी कशावर ठरते असे सुचवले आहे?
- समाजातील पदावर
- बुद्धिमत्तेच्या प्रदर्शनावर
- दुसऱ्याच्या दुःखात त्याच्यासोबत उभे राहण्यावर Correct answer.
- धनसंपत्तीच्या वाढीवर
Explanation
पाठात माणुसकी ही विचारांपेक्षा आचरणातून दिसते, विशेषतः दुसऱ्याच्या वेदनेत सोबत उभे राहण्यातून. केवळ बुद्धी किंवा पद यांनी माणूस मोठा होत नाही, असे लेखक स्पष्ट करतो.
Question 28Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘परिश्रमाचे फळ’ या कथेत कष्टाचे फळ उशिरा मिळण्याचे वर्णन कथेत कोणते कार्य साधते?
- कथेला अनपेक्षित वळण देते
- संयम व चिकाटी यांचे मूल्य अधोरेखित करते Correct answer.
- व्यक्तिरेखेचा पराभव दाखवते
- कथेचा उपहास करते
Explanation
फळ उशिरा मिळाल्यामुळे कथेतील व्यक्तिरेखेची चिकाटी आणि संयम यांची परीक्षा होते. त्यातूनच कथेचा संदेश घट्ट होतो की परिश्रमाचे मूल्य क्षणिक यशात नाही, तर टिकून राहण्यात आहे.
Question 29Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘सावली’ या कथेतील सावलीचे रूपक कोणत्या भावाशी जोडले जाते?
- भीती व अंधकार
- आळस व उदासीनता
- आश्रय व संरक्षण Correct answer.
- स्पर्धा व हेवा
Explanation
सावली हे रूपक उन्हातील विश्रांतीच्या जागेशी जोडले जाते, त्यामुळे ते आश्रय व संरक्षणाचा भाव दर्शवते. कथेतील व्यक्तिरेखेला सावलीत मिळणारी हक्काची जागा याच भावाचे प्रतीक आहे.
Question 30Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माझी आठवण’ या पाठात आठवणींचे वर्णन वाचकाला जवळचे वाटण्याचे मुख्य कारण कोणते?
- दैनंदिन तपशिलांचे सहज चित्रण Correct answer.
- ऐतिहासिक संदर्भांची घाई
- कठीण शब्दांची रचना
- अतिशयोक्तीचा वापर
Explanation
आठवणींचे वर्णन रोजच्या छोट्या गोष्टींमधून उभे केले आहे, त्यामुळे वाचकाला ते आपल्या अनुभवाचे वाटते. सहज तपशील हाच या पाठाच्या वर्णनशैलीचा गाभा आहे.
Question 31Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘विषवृक्षाची छाया’ या पाठात ‘छाया’ हा शब्द कोणता अर्थ सूचित करतो?
- सावलीचे सौंदर्य
- केवळ दृश्य प्रकाश
- थंडावा देणारा आश्रय
- विस्तारलेला विनाशकारी परिणाम Correct answer.
Explanation
विषवृक्षाची छाया म्हणजे त्याचा विषारी परिणाम आजूबाजूला पसरणे, हा अर्थ पाठात रुजवला आहे. त्यामुळे ‘छाया’ हे विनाशाच्या व्यापक परिणामाचे प्रतीक ठरते.
Question 32Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधात हक्क आणि कर्तव्य यांचे नाते कसे मांडले आहे?
- कर्तव्यपालनातूनच हक्क अर्थपूर्ण होतात Correct answer.
- कर्तव्ये केवळ सरकारची
- हक्कांना कर्तव्यांपेक्षा प्राधान्य
- दोन्ही पूर्णपणे स्वतंत्र
Explanation
निबंधात नागरिकाने प्रथम कर्तव्ये पार पाडली, तरच हक्कांचा खरा उपभोग शक्य होतो, असे सांगितले आहे. हक्क व कर्तव्ये एकमेकांना पूरक असून कर्तव्य हाच त्यांचा पाया आहे.
Question 33Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘माणूस’ या पाठातील केंद्रीय विचार आणि शीर्षक यांचे नाते कोणते?
- शीर्षक व्यक्तिरेखेचे नाव
- शीर्षक केवळ आकर्षणासाठी
- शीर्षक विचाराशी विसंगत
- शीर्षक विचाराचे सार एका शब्दात मांडते Correct answer.
Explanation
‘माणूस’ हे शीर्षक पाठातील माणुसकीच्या विचाराचे सार एकाच शब्दात मांडते. शीर्षक व केंद्रीय विचार यांचा संबंध सरळ व घट्ट असून ते वाचकाला विचाराकडे नेते.
Question 34Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधाची भाषाशैली कोणती आहे?
- विचारपूर्वक विवेचनात्मक Correct answer.
- अतिशयोक्तीपूर्ण वर्णनात्मक
- केवळ काव्यात्मक
- केवळ संवादात्मक
Explanation
निबंधात तर्कशुद्ध विवेचन, युक्तिवाद आणि स्पष्ट स्पष्टीकरण यांचा वापर केला आहे. त्यामुळे भाषाशैली विचारपूर्वक विवेचनात्मक आहे, केवळ भावनिक नाही.
Question 35Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘नवनिर्माण’ या पाठात नवनिर्माण आणि विध्वंस यांतील भेद कोणता?
- नवनिर्माण केवळ पाडणे
- नवनिर्माण जुने जपते, विध्वंस तोडतो Correct answer.
- दोन्ही एकच
- विध्वंस अधिक रचनात्मक
Explanation
पाठात नवनिर्माण म्हणजे जुन्यातील चांगले जपून नव्याची उभारणी, तर विध्वंस म्हणजे केवळ तोडणे, असा भेद स्पष्ट केला आहे. रचना व नाश यांची हीच विभाजक रेषा आहे.
Question 36Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘शब्दांची जादू’ या पाठात शब्दांच्या दुरुपयोगाबद्दल लेखक कोणती जबाबदारी वाचकावर सोपवतो?
- शब्दांचा विचारपूर्वक व संवेदनशील वापर Correct answer.
- केवळ कठीण शब्दांचा वापर
- शब्दांचा मुक्त व बेपर्वा वापर
- शब्द टाळून मौन पाळणे
Explanation
शब्दांना जादूची शक्ती असल्याने त्यांचा दुरुपयोग दुखावा करू शकतो, असे पाठ सुचवतो. म्हणून लेखक वाचकाकडून विचारपूर्वक व संवेदनशील वापराची अपेक्षा करतो.
Question 37Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘उत्तम नागरिक’ या निबंधात नागरिकाची खरी ओळख त्याच्या कोणत्या गुणावरून ठरते असे मांडले आहे?
- राजकीय पक्षाशी बांधिलकी
- निवडणुकीत मतदानाची टक्केवारी
- कर्तव्यपालनाची जाणीव Correct answer.
- श्रीमंती व सामाजिक दर्जा
Explanation
निबंधाचा गाभा हक्कांपेक्षा कर्तव्याच्या जाणिवेवर उभा आहे; नागरिकत्व हे रोजच्या वर्तनातील जबाबदारीने ओळखले जाते. पक्ष, संपत्ती किंवा मतदानाचा आकडा हे बाह्य निकष आहेत, तर कर्तव्यभावना हा आंतरिक निकष म्हणून मांडला आहे.
Question 38Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘विषवृक्षाची छाया’ या पाठात विषवृक्षाचे रूपक मुख्यतः कोणत्या सामाजिक वास्तवाकडे निर्देश करते?
- निसर्गातील झाडांची वाढ
- शेतीतील उत्पादनवाढीचा प्रश्न
- ग्रंथालयातील ज्ञानसंचयाचे महत्त्व
- वाईट प्रथांचा फैलाव व त्याचा दाहक परिणाम Correct answer.
Explanation
विषवृक्ष हे रूपक असून त्याची छाया म्हणजे समाजात पसरणारे अनिष्ट, ज्याचा परिणाम सर्वांवर होतो. रूपकाचा उद्देश केवळ वर्णन नसून त्या प्रथेचा दाहक स्वभाव वाचकाच्या मनावर ठसवणे हा आहे.
Question 39Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘नवनिर्माण’ या पाठात जुन्याचा नाश करणे आणि नव्याची उभारणी करणे यांतील भेद लेखक कोणत्या कसोटीने स्पष्ट करतो?
- बदलास किती लोकांचा विरोध होता यावर
- जुन्याचे पूर्ण उच्चाटन झाले की नाही यावर
- बदल किती वेगाने झाला या वेगाने
- नव्यामागील सर्जनशील हेतू व सातत्य यावर Correct answer.
Explanation
नवनिर्माण म्हणजे केवळ जुने पुसून टाकणे नव्हे; त्यामागे सर्जनशील हेतू व पुढे चालू राहणारे सातत्य असते. विध्वंस केवळ तोडण्यात थांबतो, तर नवनिर्माण तोडण्यातून नवे घडवते, हा भेद हेतू व सातत्यावरून ठरतो.
Question 40Gadya (Prose) – comprehension, theme, character and style
‘शब्दांची जादू’ या पाठात शब्दांच्या दुरुपयोगाबाबत लेखक वाचकाकडून कोणत्या प्रकारची दक्षता अपेक्षितो?
- शब्दांचा वापर केवळ कवितेत करणे
- शब्दांचा अर्थ व संदर्भ तपासूनच वापरणे Correct answer.
- इतरांचे लिखाण वाचून त्याची नक्कल करणे
- कठीण शब्द टाळून सोपे शब्द वापरणे
Explanation
शब्दांची जादू त्यांच्या अचूक अर्थात व संदर्भात असते; म्हणून दुरुपयोग टाळण्यासाठी अर्थ व संदर्भ तपासून वापरण्याची दक्षता अपेक्षित आहे. शब्दांची कठीण-सोपी पातळी किंवा नक्कल हा या जबाबदारीचा भाग नाही.
Question 41Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'श्रृंगार रस' चे मुख्य स्थायी भाव कोणते आहेत?
- उत्साह
- रती Correct answer.
- शोक
- हास
Explanation
श्रृंगार रसाचा स्थायी भाव 'रती' (प्रेम) आहे. नायक-नायिकेच्या प्रेमाला विषय बनवून हा रस निष्पन्न होतो.
Question 42Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'करुण रस' चा स्थायी भाव व त्याचे देवता यांची योग्य जोडी कोणती?
- शोक – यम Correct answer.
- भय – काल
- हास – प्रमथ
- उत्साह – इंद्र
Explanation
करुण रसाचा स्थायी भाव शोक असून त्याची अधिष्ठात्री देवता यम मानली जाते. भरतमुनींच्या रससूत्रात प्रत्येक रसाला एक स्थायी भाव व देवता नेमून दिली आहे.
Question 43Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'शांत रस' चा स्थायी भाव कोणता?
- शम Correct answer.
- शोक
- विस्मय
- जुगुप्सा
Explanation
शांत रसाचा स्थायी भाव 'शम' (निर्वेद/शांती) आहे. संसाराची अनित्यता जाणवून चित्त शांत होते तेव्हा हा रस निष्पन्न होतो.
Question 44Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'वीर रस' चे दोन प्रकार म्हणजे युद्धवीर व कोणता?
- शोकवीर
- हास्यवीर
- दानवीर Correct answer.
- करुणवीर
Explanation
वीर रसाचे प्रामुख्याने युद्धवीर व दानवीर असे प्रकार मानले जातात. उत्साह स्थायी भाव असलेल्या या रसात शौर्य किंवा त्याग यांना विषय बनवले जाते.
Question 45Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'रस' या संकल्पनेची व्याख्या भरतमुनींनी कोणत्या सूत्रात मांडली?
- शब्दार्थौ सहितौ काव्यम्
- वाक्यं रसात्मकं काव्यम्
- विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः Correct answer.
- धर्मार्थकाममोक्षेषु
Explanation
भरतमुनींच्या नाट्यशास्त्रातील 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः' हे रससूत्र प्रसिद्ध आहे. विभाव, अनुभाव व व्यभिचारी भाव यांच्या संयोगातून रसाची निष्पत्ती होते असे ते सांगते.
Question 46Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'विभाव' म्हणजे काय?
- काव्यातील अलंकारांची रचना
- छंदाचे गणविभाजन
- रसाच्या अनुभवानंतर उरलेला संस्कार
- रस निष्पन्न होण्यास कारण ठरणारा आलंबन व उद्दीपन विषय Correct answer.
Explanation
विभाव हा रसनिष्पत्तीचा कारणभूत घटक आहे; त्यात आलंबन (ज्याच्याविषयी भाव जागतो) व उद्दीपन (भाव जागवणारे साहाय्यक) यांचा समावेश होतो. उदा. नायक-नायिका आलंबन, तर चंद्रप्रकाश उद्दीपन.
Question 47Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'अनुभाव' या संज्ञेचा अर्थ कोणता?
- रसाचा स्थायी भाव
- भावाला साहाय्य करणारे उद्दीपन
- विभावामुळे जागलेल्या भावाची बाह्य प्रकट अभिव्यक्ती Correct answer.
- काव्यातील गुणांची योजना
Explanation
अनुभाव म्हणजे अंतरी जागलेल्या भावाचे बाह्य रूपातील प्रकटीकरण, जसे कटाक्ष, हास्य, अश्रू. विभाव हे कारण, तर अनुभाव हे त्याचे बाह्य लक्षण होय.
Question 48Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'अनुप्रास' अलंकाराचे मुख्य लक्षण कोणते?
- विरुद्ध अर्थाचे शब्द एकत्र येणे
- उपमेय-उपमान यांचे साम्य
- एकाच वर्णाची आवृत्ती किंवा पुनरुक्ती Correct answer.
- अर्थाची पुनरुक्ती वेगळ्या शब्दांत
Explanation
अनुप्रास अलंकारात एकाच वर्णाची (व्यंजनाची) आवृत्ती पदार्थात होते. ही आवृत्ती सहसा पाचपेक्षा जास्त वेळा असते व श्रवणसौंदर्य निर्माण करते.
Question 49Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'उपमा' अलंकारात खालीलपैकी कोणते चार घटक असतात?
- गुरु, लघु, गण, यति
- उपमेय, उपमान, साधर्म्यवाचक शब्द, सामान्य धर्म Correct answer.
- वाच्य, लक्ष्य, व्यंग्य, ध्वनी
- विभाव, अनुभाव, स्थायी भाव, व्यभिचारी भाव
Explanation
उपमा अलंकारात उपमेय (ज्याची उपमा दिली जाते), उपमान (ज्याच्याशी तुलना होते), साधर्म्यवाचक शब्द (इव, सारखा) व सामान्य धर्म (दोघांतील समान गुण) हे चार घटक असतात. या चारांची पूर्तता झाल्यास उपमा पूर्ण होते.
Question 50Padya (Poetry) – rasa, alankar, chhanda and interpretation
'रूपक' अलंकार व 'उपमा' अलंकार यांतील मूलभूत फरक कोणता?
- रूपकात उपमेय व उपमान यांचे अभेद सांगितला जातो; उपमेतील साम्य Correct answer.
- रूपकात केवळ स्थायी भाव असतो
- रूपकात चार घटक असतात; उपमेत तीन
- रूपकात वर्णांची आवृत्ती असते
Explanation
रूपकात उपमेयावर उपमानाचा आरोप करून दोघांतील अभेद सांगितला जातो ('मुख चंद्र आहे'), तर उपमेत साधर्म्यवाचक शब्दाने साम्य दाखवले जाते. अभेद व साम्य हा मुख्य फरक आहे.