समास ओळखणे: द्विगु, बहुव्रीही की तत्पुरुष?

चाचणी: विग्रह केल्यावर वाक्याचा मुख्य विषय कोणता, हे पाहणे. तत्पुरुषात विग्रहाचा शेवटचा शब्द मुख्य अर्थ देतो; बहुव्रीहीत विग्रह 'ज्याचे… असा' या रूपात येतो आणि समस्तपद वेगळ्या व्यक्ती/वस्तूला नाव म्हणून वापरले जाते.

• कमळनयन = ज्याचे नयन कमळासारखे आहे असा → नाव विष्णू/रामाला; म्हणून बहुव्रीही.
• दशानन = ज्याचे दहा तोंडे आहेत असा रावण → बहुव्रीही.
• चौघडी = चार घड्यांचा समूह; नवरात्र = नऊ रात्रींचा समूह; त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह → तिन्ही द्विगु (संख्यावाचक + समूह). 'द्वंद्व' म्हणजे दोन स्वतंत्र घटक जोडणारा समास (आई-वडील); येथे समूह आहे, यादी नाही.

गुण: बहुव्रीहीच्या जागी षष्ठी तत्पुरुष लिहिणाऱ्यांना नावाचा १ गुण गेला; विग्रह 'कमळाचे नयन' असा तत्पुरुषी लिहिला असेल तर विग्रहाचाही १ गुण गेला - एकूण ०/२. द्विगुच्या जागी द्वंद्व लिहिणाऱ्यांनाही ०, कारण विग्रहही द्वंद्वाचा लिहिला गेला. ही कपात पाचही उपप्रश्नांत समान न्यायाने लागू करावी.

होय, गुण द्यावे. समानार्थी शब्दाचा प्रश्न हा 'आदर्श उत्तरात काय छापले' याचा नसतो; तो शब्दसंपदेच्या वापराचा असतो. 'दिनकर', 'आदित्य', 'भास्कर', 'रवी' हे सर्व सूर्यवाचक असल्याने ९ विद्यार्थ्यांचे उत्तर बरोबर आहे.

प्रक्रिया:

1. विभागप्रमुखांकडून आदर्श उत्तरात लेखी दुरुस्ती - 'भास्कर, रवी (उदा. दिनकर, आदित्य, मित्र)'.
2. दुरुस्ती सर्व ७२ पत्रिकांना एकाच दिवशी लागू; गुणपत्रकात तारीख व कारणाची नोंद.
3. पुढील पेपरसाठी नियम: समानार्थी/विरुद्धार्थी उत्तरांना 'उदा.' असे लिहून दोनपेक्षा जास्त नमुने द्यावे.

टाळायचे: फक्त त्या ९ विद्यार्थ्यांना तोंडी गुण देऊन इतरांना न देणे; त्यामुळे तक्रारी वाढतात आणि निकष अस्थिर होतो. शब्दसंपदेच्या प्रश्नात आदर्श उत्तर हा किमान संच मानावा, कमाल मर्यादा नाही. समासाच्या उपप्रश्नांत मात्र आदर्श उत्तर बंधनकारक राहते, कारण तिथे विग्रहाने एकच योग्य उत्तर ठरते.