ई-मेलमधील नोंदणीची चूक: गुण कोणत्या विभागात कापावे?
कनिष्ठ महाविद्यालयाच्या निमंत्रित प्रशिक्षकांनी इयत्ता अकरावीची 'व्यावसायिक पत्रलेखन' चाचणी घेतली. प्रश्न: 'एका कंपनीला दोषपूर्ण लॅपटॉपबाबत तक्रार करणारा ई-मेल लिहा' - ५ गुण (स्वरूप २, विषय २, भाषा १). ५५ पैकी ३२ विद्यार्थ्यांनी 'Hi sir, this is Rohit... plz reply fast, thx' अशा धाटणीत लिहिले; ११ जणांनी मराठीत पण 'सर, तुम्ही लगेच उत्तर द्या नाहीतर...' अशा धमकीच्या सूरात लिहिले. फक्त ७ उत्तरे औपचारिक स्वरूपात होती. आदर्श उत्तरपत्रिकेत फक्त 'विषय ओळ, आदरार्थी संबोधन, मुख्य मजकूर, समारोप, नाव-पत्ता' असे स्वरूपाचे मुद्दे आहेत; भाषेच्या १ गुणासाठी निकष नमूद नाहीत. प्रशिक्षकांना वाटते की ही भाषिक त्रुटी नसून नोंदणीची (register) चूक आहे, आणि एकाच चुकीला स्वरूप व भाषा अशा दोन्ही ठिकाणी दंड देणे चूक ठरेल. त्याशिवाय तीन विद्यार्थ्यांनी ई-मेलऐवजी औपचारिक पत्राचा नमुना चिकटवला आहे; तो स्वरूपाचा भाग बरोबर आहे. उद्या विद्यार्थ्यांना उत्तरपत्रिका दाखवायच्या आहेत.
1. 'Hi sir, this is Rohit... plz reply fast, thx' या उत्तराचे गुणविभाजन करून दाखवा: कोणत्या घटकात कपात होते आणि का?
Read the worked answer
एकूण २/५.
- स्वरूप (२ पैकी ०.५): विषय ओळ नाही (−१); आदरार्थी संबोधन व औपचारिक समारोप नाही (−०.५). फक्त प्रेषकाचे नाव आहे म्हणून ०.५.
- विषय (२ पैकी १.५): तक्रारीचा मुद्दा व मागणी आहे, पण मॉडेल क्रमांक, खरेदी तारीख, बिल क्रमांक यांपैकी काहीही नाही (−०.५).
- भाषा (१ पैकी ०): 'plz', 'thx' ही संक्षिप्त रूपे, इंग्रजी-मराठी मिश्रण आणि अनौपचारिक सूर.
दुहेरी दंड टाळण्याचा नियम: नोंदणी व संक्षेपांची चूक भाषेच्या १ गुणात आधीच जाते; तीच चूक स्वरूपाच्या गुणात पुन्हा वजा करू नये. स्वरूपाचे गुण फक्त रचनेच्या घटकांसाठी (विषय ओळ, संबोधन, मजकूर, समारोप, नाव-पत्ता) राखून ठेवावेत. यामुळे गुणविभाजन विद्यार्थ्याला समजावून सांगता येते आणि 'शिक्षकांनी दोन वेळा कापले' अशी तक्रार टळते.
2. 'सर, तुम्ही लगेच उत्तर द्या नाहीतर...' अशा धमकीच्या सूरातील उत्तराला गुण कसे द्याल? ही चूक स्वरूपात दंडणे का टाळावे?
Read the worked answer
कपात भाषेतच, स्वरूपात नाही. ही रचना औपचारिक पत्राचीच आहे (विषय, संबोधन, मजकूर, समारोप), म्हणून स्वरूपाचे २ गुण पूर्ण. पण तक्रारीच्या पत्रात मागणी असते, धमकी नाही - 'कृपया सात दिवसांत बदली लॅपटॉप उपलब्ध करून द्यावा, अन्यथा ग्राहक न्यायालयात तक्रार करावी लागेल' हा औपचारिक पर्याय आहे.
- भाषेच्या १ गुणात ०.५ कपात: आदरार्थी सूर राहिला नाही.
- विषयाच्या २ गुणांत कपात नाही: मागणी नमूद आहे.
- एकूण ४/५.
मर्यादा: धमकीचा सूर हा शिष्टाचाराचा मुद्दा आहे, व्याकरणाचा नाही; म्हणून त्याची नोंद अभिप्रायात करावी, गुणात मात्र एकदाच. असे केल्यास विद्यार्थ्याला 'भाषा चुकली' नव्हे तर 'नोंदणी चुकली' हे स्पष्ट होते आणि पुढील वेळी तो रागाच्या भरात न लिहिता मागणीचे वाक्य शोधतो.
3. भाषेच्या १ गुणासाठी तीन-मुद्द्यांचा निकष तयार करा आणि प्रत्येक मुद्द्याचे वजन ठरवा.
Read the worked answer
निकष (एकूण १ गुण):
- नोंदणी (०.५): आदरार्थी सर्वनाम व क्रियापद ('कृपया… करावे'), भावनिक ओढ नाही, धमकी नाही, अनौपचारिक शब्द नाहीत.
- संक्षेप व शुद्धता (०.२५): 'plz/thx/u' सारखी संक्षिप्त रूपे नाहीत; शुद्धलेखन व विरामचिन्हे.
- वाक्यरचना (०.२५): प्रत्येक वाक्यात एकच मुद्दा; अस्पष्ट सर्वनामे ('ते', 'हे') टाळून स्पष्ट संदर्भ.
वजन का असे? नोंदणी हा या प्रश्नाचा मुख्य उद्देश असल्याने त्याला अर्धा गुण; उरलेला अर्धा गुण शुद्धता व रचनेत विभागला, म्हणजे एका चुकीमुळे पूर्ण गुण जात नाहीत. अंमलबजावणी: हा निकष उत्तरपत्रिकेवरच छापावा, जेणेकरून विद्यार्थ्याला कपातीचे कारण दिसेल आणि पुनर्मूल्यांकनात दुसऱ्या शिक्षकालाही तेच गुण देता येतील. तीनही मुद्दे औपचारिक पत्रालाही लागू होतात, म्हणून चाचणीत एकच निकष वापरता येतो.