Gadya (Prose): comprehension, theme, character and style
गद्य विभागात काय तपासले जाते
उताऱ्याचा अर्थ, संदर्भासह स्पष्टीकरण, पात्रांचे स्वभावचित्र, केंद्रीय विचार, शीर्षक आणि लेखकाची शैली - या मुद्द्यांवर प्रश्न येतात. उत्तर उताऱ्यातील पुराव्याने बांधलेले असावे; केवळ सारांश पुरेसा नसतो.
मूलभूत नियम
- केंद्रीय विचार म्हणजे उताऱ्याचा संदेश; घटनांची यादी नव्हे.
- पात्रस्वभाव प्रत्यक्ष वर्णन, संवाद, कृती आणि इतर पात्रांच्या प्रतिक्रियांवरून ठरवा.
- शैली ओळखताना वाक्यरचना, शब्दसंपत्ती, उपमा-रूपके, व्यंग्य, विचारप्रवाह अशा पुराव्यांचा उल्लेख करा.
- संदर्भासह स्पष्टीकरणाची रचना: संदर्भ (पाठ, लेखक, प्रसंग) → वाक्याचा अर्थ → भावार्थ/महत्त्व.
- प्रश्नात ‘उताऱ्यातील वाक्य घ्या’ असे असेल तर वाक्य जसे आहे तसे उद्धृत करा; बदल केल्यास गुण कापले जातात. चरित्रचित्रात प्रत्येक गुणाला उताऱ्यातील उदाहरण जोडा.
कार्यरत उदाहरण
उतारा: “भीती माणसाला आतून खाते; ती बाहेरून दिसत नाही.” प्रश्न: विधानाचा अर्थ स्पष्ट करा. विचार: ‘आतून खाणे’ हे भीतीचे अंतर्गत स्वरूप दाखवणारे रूपक आहे. उत्तरात भीतीमुळे आत्मविश्वास झिजतो, निर्णयक्षमता कमी होते, पण बाह्य चेहऱ्यावर ती सहसा दिसत नाही, असे लिहावे. शेवटी ‘म्हणून लेखक भीतीवर मात करण्याचा संदेश देतो’ असा दुवा जोडावा.
गुण गमावण्याचे मुद्दे
- उताऱ्याचा सारांश देऊन प्रश्न टाळणे.
- पात्राचे विधान लेखकाचे मत म्हणून मांडणे.
- संदर्भ न देणे किंवा चुकीचा प्रसंग जोडणे.
- ‘का’ आणि ‘कसे’ यांना उत्तर न देता केवळ पुनरुच्चार करणे.
- उद्धरणांचा अतिरेक करून स्वतःचे स्पष्टीकरण दुबळे ठेवणे.