Padya (Poetry): rasa, alankar, chhanda and interpretation
रस
रस = स्थायीभाव + विभाव + अनुभाव + व्यभिचारीभाव. नवरस व स्थायीभाव: शृंगार–रती, हास्य–हास, करुण–शोक, रौद्र–क्रोध, वीर–उत्साह, भयानक–भय, बीभत्स–जुगुप्सा, अद्भुत–विस्मय, शांत–शम. रस ओळखताना कवितेतील भावना व तिचे कारण दोन्ही सांगा.
अलंकार
- शब्दालंकार: अनुप्रास (व्यंजनांची आवृत्ती), यमक (शब्दांची आवृत्ती), श्लेष.
- अर्थालंकार: उपमा (सारखा/प्रमाणे), रूपक (आरोप), उत्प्रेक्षा (जणू + संकल्प), अतिशयोक्ती, व्यतिरेक. ओळखताना केवळ चिन्हावर अवलंबून न राहता दोन वस्तूंमधील संबंध स्पष्ट करा.
छंद
गण = लघु-गुरूंचा त्रिक. वृत्तात अक्षरसंख्येचा नियम. श्लोक/अनुष्टुभ ८+८; इंद्रवज्रा त त ज ग ग; उपेंद्रवज्रा ज त ज ग ग; वसंततिलका त भ ज ज ग ग; मंदाक्रांता म भ न त त ग ग; शार्दूलविक्रीडित म स ज स त त ग.
कार्यरत उदाहरण
‘तिचे मुख चंद्रासारखे आहे’ - ‘सारखे’ वचक असल्याने उपमा. ‘तिचे मुख चंद्र आहे’ - आरोप असल्याने रूपक. ‘जणू चंद्र उगवला’ - संकल्प असल्याने उत्प्रेक्षा. कारण: वचक, आरोप आणि संकल्प यांचा फरक.
गुण गमावण्याचे मुद्दे
- रस ओळखून स्थायीभाव न लिहिणे.
- उपमा व रूपकात गोंधळ करणे.
- छंदाचे नाव फक्त अंदाजाने लिहिणे; गणमोजणी न दाखवणे.
- कवितेचा अर्थ सांगून अलंकाराचे कार्य न सांगणे.