Vyakaran (Grammar): sandhi, samas, shabdasampada and vakyarachana
संधी
दोन वर्ण जोडताना होणारा बदल म्हणजे संधी. प्रमुख प्रकार:
- स्वर संधी: सवर्ण दीर्घ (विद्या + आलय = विद्यालय); गुण (सूर्य + उदय = सूर्योदय); वृद्धी (एक + एक = एकैक? नव्हे - अ + ए = ऐ); यण (इति + आदि = इत्यादि); अयादी (ने + अन = नयन).
- व्यंजन संधी: शब्द + मय = शब्दमय.
- विसर्ग संधी: निः + चय = निश्चय.
समास
- द्वंद्व: आईवडील (आणि).
- द्विगू: चौकोन (संख्यापूर्व).
- कर्मधारय: निळकमळ (विशेषण-विशेष्य).
- तत्पुरुष: राजपुत्र (षष्ठी लोप).
- बहुव्रीही: लंबोदर (अन्यार्थप्रधान).
- अव्ययीभाव: प्रतिदिन (अव्ययपूर्व).
शब्दसंपदा व वाक्यरचना
समानार्थी, विरुद्धार्थी, वाक्प्रचार, म्हणी आणि शब्दसिद्धी यांचा सराव करा. वाक्यात कर्ता, कर्म, क्रियापद, काळ, वचन व लिंग यांचा मेळ तपासा. संयुक्त व मिश्र वाक्यांत उपवाक्यांचा संबंध स्पष्ट असावा.
कार्यरत उदाहरण
‘रामाने पुस्तक वाचले’ - कर्ता राम, कर्म पुस्तक, क्रिया वाचले; प्रयोग कर्तरी. ‘पुस्तक वाचले गेले’ असे करण्यासाठी कर्मणी प्रयोगात क्रियापद बदलते, पण अर्थ बदलू नये. समास ओळखताना प्रथम विग्रह करा: ‘राजपुत्र = राजाचा पुत्र’ → षष्ठी तत्पुरुष.
गुण गमावण्याचे मुद्दे
- संधीचे नाव न देता फक्त जोडशब्द लिहिणे.
- समासाचा विग्रह चुकीचा करणे.
- बहुव्रीही व कर्मधारयात गोंधळ.
- वाक्यातील काळ व वचन बदलणे.