Sahityaprakaar (Literary Forms): short story, novel, drama, essay and poetry
प्रमुख साहित्यप्रकार
- कथा: एका केंद्रीय कल्पनेभोवती गुंफलेला मर्यादित प्रसंग; पात्रे कमी; क्लायमॅक्स व धक्कादायक शेवट.
- कादंबरी: विस्तृत जीवनचित्र, अनेक प्रसंग व पात्रे, चरित्रविकास, उपकथानके.
- नाटक: संवादप्रधान, दृश्यरचना, नाट्यघटना, संघर्ष व त्याचा उकलावा. एकांकिका हे नाटकाचे लघुरूप.
- निबंध: वैचारिक/वर्णनात्मक/व्यक्तिगत; लेखकाची भूमिका व विचारप्रवाह महत्त्वाचा.
- कविता: रस, अलंकार, छंद, बिंब व भाव; गद्यकवितेतही लय व बिंब असते.
प्रकार ओळखण्याची पद्धत
प्रथम लांबी व पात्रसंख्येचा विचार करा; नंतर संवादाचे प्रमाण, दृश्यबदल, कथानकाची व्याप्ती पाहा. शेवटी केंद्रीय कल्पना व रचनेचे वैशिष्ट्य जुळवा.
कार्यरत उदाहरण
‘एका गावातील दोन कुटुंबांतील संघर्ष, अनेक पिढ्यांचा प्रवास व अनेक उपकथानके’ असे वर्णन असेल तर तो कादंबरीचा घाट आहे; कारण पात्रे व प्रसंग विपुल आहेत. ‘एका रात्रीत घडलेली घटना व शेवटी धक्कादायक उलगडा’ असेल तर कथा. ‘संवाद व दृश्यबदलांतून संघर्ष’ असेल तर नाटक. कारण: प्रकार ठरवण्याचा निकष कथानकाची व्याप्ती व सादरीकरणाचे स्वरूप हा आहे.
गुण गमावण्याचे मुद्दे
- कथा व कादंबरीत फरक न करणे.
- नाटक व एकांकिकेला एकच मानणे.
- कवितेचा प्रकार सांगून रस/अलंकार न देणे.
- निबंधाचे वैशिष्ट्य म्हणून केवळ कथानक सांगणे.