Maharashtra HSC Stenography - Marathi cheat sheet

मराठी लघुलेखन Pitman पद्धतीवर आधारित असून देवनागरीतील प्रत्येक व्यंजनासाठी स्वतंत्र सरळ किंवा वक्र रेघ निश्चित केलेली असते; रेघेची दिशा किंवा वळण बदलल्यास ते वेगळे व्यंजन होते.

रेघेची जाडी (पातळ/जाड) हा स्वतंत्र भेद आहे - Pitman परंपरेनुसार क/ग, त/द, प/ब यांसारख्या जोड्यांतील दुसरे व्यंजन जाड रेघेने लिहिले जाते.

स्वर बिंदू (dot) किंवा आडव्या रेघेने (dash) दाखवले जातात; पातळ-जाड रूप आणि स्थान यांमुळे ह्रस्व-दीर्घ व इतर स्वरभेद तयार होतात.

स्वरचिन्हाचे स्थान: व्यंजन-रेघेच्या आधी = पहिले स्थान, रेघेच्या मध्ये = दुसरे स्थान, रेघेनंतर = तिसरे स्थान; एकच चिन्ह स्थानानुसार वेगळा स्वर दर्शवते.

जोडाक्षरात दुसरे व्यंजन पहिल्या रेघेला जोडून लिहिले जाते; हलंत जोडणीत दुसरी रेघ लहान (अर्धवट) होते व मूळ रेघेचा आकार बदलत नाही.

शब्दचिन्हे (grammalogues) ही वारंवार येणाऱ्या शब्दांसाठीची एकच ठराविक चिन्हे आहेत; उदा. आणि, ते, ही, नाही - प्रत्येक शब्दचिन्हाचा अर्थ स्थिर असतो.

संक्षेपात (abbreviation) शब्दाचा काही भाग वगळला जातो आणि वगळलेला भाग रेघेवरील बिंदू किंवा स्वरचिन्हाने दर्शवला जातो; संक्षेप ठरलेल्या यादीतील शब्दांसाठीच वापरले जातात.

वाक्प्रचार (phrasing) मध्ये दोन किंवा अधिक शब्द पेन न उचलता एका अखंड रेषेत लिहिले जातात; शब्दांतील अंतर कमी होते व लेखनगती वाढते.

एकूण गती (gross) = एकूण शब्द ÷ मिनिटे; निव्वळ गती (net) = (एकूण शब्द − चुका) ÷ मिनिटे - मूल्यमापन निव्वळ गतीवर होते.

श्रुतलेखन 1, 3 किंवा 5 मिनिटांच्या ठराविक कालावधीसाठी घेतले जाते आणि गती शब्द-प्रति-मिनिट (wpm) या एककात नोंदवली जाते.

चूक म्हणून गणले जाते: सुटलेला शब्द, अधिक लिहिलेला शब्द, चुकीचा शब्द, चुकीचे विरामचिन्ह व चुकीचे शुद्धलेखन; प्रत्येक चूक शब्दसंख्येतून वजा होते.

अचूकता टक्केवारी = (एकूण शब्द − चुका) ÷ एकूण शब्द × 100.

प्रतिलेखनात श्रुतलेखनातील शब्द जसेच्या तसे उतरवले जातात; अर्थ बदलणारे पर्यायी शब्द वापरणे किंवा स्वतःची भर घालणे हे चूक मानले जाते.

वेळबद्ध प्रतिलेखनाचे टप्पे: पहिल्या टप्प्यात शीर्षक-दिनांक व मजकूर उतरवणे, दुसऱ्या टप्प्यात लघुलेखन टिपणाशी ताडून तपासणी, शेवटच्या टप्प्यात स्वच्छ प्रत तयार करणे.

गती वाढवण्याची ठराविक पायरी 60 → 80 → 100 शब्द/मिनिट अशी असते; प्रत्येक पायरीवर समाधानकारक अचूकता आल्यावरच पुढील पायरी घेतली जाते.

एकाच उताऱ्याचे सलग तीन वेळा श्रुतलेखन केल्यास चिन्हे-ओळख व वाक्प्रचार सुधारतात; पुनरावृत्तीने चिन्हांची स्थिरता वाढते.

टंकलेखनात 5 अक्षरे = 1 शब्द हा मानक; गती (wpm) = एकूण अक्षरे ÷ 5 ÷ मिनिटे.

निव्वळ गती = (एकूण शब्द − चुका) ÷ मिनिटे; चुकांना पूर्ण शब्दाची कपात असल्याने अचूकता वेगापेक्षा निर्णायक ठरते.

स्पर्श टंकलेखनात प्रत्येक कळ ठरलेल्या बोटासाठी निश्चित असते; बोटे मुख्य रांगेवर (home row) ठेवून फक्त आवश्यक बोट हलवले जाते.

मराठी टंकलेखनासाठी रेमिंग्टन (Remington) कळपटल पारंपरिक परीक्षांमध्ये आणि Inscript कळपटल शासकीय मानक म्हणून वापरले जाते.

जोडाक्षरे, रफार (र्) व हलंत अक्षरांसाठी एकापेक्षा अधिक कळा लागतात; त्यामुळे मराठीत प्रति शब्द अक्षरसंख्या इंग्रजीपेक्षा जास्त असते.

स्पेसबार थंबने व Shift कळ करंगळीने दाबली जाते; कळ दाबल्यानंतर बोट ताबडतोब मुख्य रांगेवर परत आणली जाते.

टंकलेखन परीक्षेत मजकूर दोन टप्प्यांत तपासला जातो: पहिल्यांदा शब्दलेखन व रांगा, दुसऱ्यांदा आकडे, तारीख व नावे.

5 मिनिटांच्या टाइमरने घेतलेल्या चाचणीत एकूण ठोकलेल्या कळा मोजून गती काढली जाते व चुकांची स्वतंत्र नोंद ठेवली जाते.

टिपणी फाइलच्या टिपणी पत्रकावर डाव्या बाजूला लिहिली जाते; उजवा समास अधिकाऱ्याच्या आदेशांसाठी राखीव असतो व प्रत्येक टिपणी दिनांक व स्वाक्षरीने पूर्ण होते.

अधिकृत पत्रात क्रमांक, दिनांक, प्रति (विषय), संबोधन, मजकूर, समारोप, स्वाक्षरी व संलग्ने या क्रमाने भाग असतात.

अर्ध-अधिकृत (D.O.) पत्रात कार्यालयीन क्रमांक नसतो, संबोधन व्यक्तीच्या नावाने असते व शेवटी वैयक्तिक समारोप असते.

परिपत्रक एकच मजकूर अनेक कार्यालयांना पाठवते; स्मरणपत्र (memorandum) एकाच कार्यालयातील अंतर्गत संवादासाठी वापरले जाते.

टिपणीतील क्रम: प्रस्ताव → संबंधित कागदपत्रे → लागू नियम/शासन निर्णय → पर्याय → शिफारस.

अभिलेख व्यवस्थापनात फाइल क्रमांक, विषयानुसार वर्गीकरण, निर्देशिका (index), पत्रव्यवहार रजिस्टर व जतन-कालावधी यांची नोंद ठेवली जाते.

मराठी अधिकृत पत्रात 'महोदय,' असे संबोधन व 'आपला विश्वासू,' असा समारोप येतो; प्रत हव्या असल्यास शेवटी 'प्रति:' खाली नावे दिली जातात.

कार्यालयीन मसुद्याची भाषा तृतीयपुरुषी, संक्षिप्त व नम्र असते; प्रत्यक्ष संबोधन व अनौपचारिक शब्द टाळले जातात.

शुद्धिपत्रकात कापण्यासाठी शब्दावर आडवी रेघ, घालण्यासाठी ^ (caret) चिन्ह व तेच चिन्ह सीमांतावर पुन्हा लिहिले जाते.

बदली क्रमासाठी दोन शब्दांमध्ये जोडणारी वक्र रेषा वापरली जाते, तर 'stet' (जसेच्या तसे ठेवा) शब्दाखाली ठिपका देऊन सीमांतावर लिहिले जाते.

स्वच्छ प्रत म्हणजे सर्व दुरुस्त्या केल्यानंतरची अंतिम प्रत - त्यात खोडलेले शब्द, ओव्हररायटिंग किंवा अस्पष्ट अक्षरे नसतात.

स्वरूपणात शीर्षक मध्यभागी, दिनांक उजवीकडे, परिच्छेद एकाच पद्धतीने (block किंवा indented) व समास सर्व पानांवर सारखे ठेवले जातात.

देवनागरी विरामचिन्हे: पूर्णविराम (।), स्वल्पविराम (,), प्रश्नचिन्ह (?) व अवतरणचिन्ह; आकडे देवनागरी किंवा आंतरराष्ट्रीय - संपूर्ण दस्तऐवजात एकच पद्धत चालते.

तपासणीचे टप्पे: शब्दलेखन → व्याकरण → विरामचिन्हे → आकडे व तारखा → नावे व पदे; प्रत्येक टप्पा स्वतंत्रपणे तपासला जातो.

मजकूर उलट्या क्रमाने (शेवटच्या शब्दापासून) वाचल्यास शब्दलेखनाच्या चुका सहज लक्षात येतात, कारण अर्थ नजरेला भरकटवत नाही.

टंकलिखित प्रतीत रांगांतील अंतर (single/1.5/double), समास व पान क्रमांक सर्वत्र एकसारखे असल्यास दस्तऐवज स्वरूपणाच्या दृष्टीने पूर्ण मानला जातो.

शब्दप्रक्रियेतील आवश्यक शॉर्टकट: Ctrl+S जतन, Ctrl+Z पूर्वस्थिती, Ctrl+Y पुन्हा, Ctrl+F शोध, Ctrl+H शोधा-बदला, Ctrl+P छपाई.

देवनागरीसाठी युनिकोड फॉन्ट (Nirmala UI, Mangal, Kokila) वापरले जातात; युनिकोडमुळे मजकूर शोधण्यायोग्य व बदलण्यायोग्य राहतो.

भाषा बदलासाठी Windows मध्ये Alt+Shift किंवा Win+Space वापरले जातात; कळपटल निवड Inscript, Remington किंवा phonetic या पद्धतींपैकी एका आधारे केली जाते.

डिजिटल प्रतिलेखनाचा क्रम: लघुलेखन टिपण वाचन → शब्दप्रक्रियेत टंकलेखन → शुद्धलेखन तपासणी → टिपणाशी ताडून पडताळणी → मानक नावाने जतन व बॅकअप.

AutoCorrect व AutoText मध्ये कार्यालयीन पत्रांतील पुनरावृत्ती होणारी पदे साठवल्यास ती प्रत्येक वेळी पूर्ण टंकण्याची गरज टळते.

मराठी स्पेल-चेक शब्दकोश जोडाक्षरे व हलंत यांतील सर्व चुका ओळखत नाही, म्हणून शेवटची तपासणी हाताने करावी लागते.

दस्तऐवजाची पान मांडणी: A4 आकार, ठराविक समास, पान क्रमांक असलेला footer व फाइल नावात दिनांक-विषय यांचा समावेश.

छायाप्रत (scanned) लघुलेखन टिपणावर OCR चालवल्यास चिन्हे ओळखणे अविश्वसनीय ठरते; डिजिटल प्रतिलेखन हातानेच करावे लागते.