Maharashtra SSC Telugu FL (MSBSHSE) key terms

పద్య ఛందస్సు లేకుండా సాధారణ వాక్యాలలో రాసే రచన. కథ, వ్యాసం, జీవితచరిత్ర మొదలైనవి గద్య రూపాలే. పరీక్షలో గద్య పాఠాన్ని భావం, పాత్రలు, సందేశం ఆధారంగా చదివి సమాధానాలు రాయాలి.

ఒకే సంఘటన లేదా భావాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని కొద్దిమంది పాత్రలతో రాసే చిన్న కథ. ఆరంభం, పరిణామం, ముగింపు సంక్షిప్తంగా ఉంటాయి. ముగింపులో తరచుగా ఒక పరివర్తన లేదా సందేశం ఉంటుంది; పాఠంలోని ముఖ్య భావాన్ని గుర్తించాలి.

కథ, నాటకం లేదా గద్య రచనలో కనిపించే వ్యక్తి. పాత్రల మాటలు, చర్యలు, స్వభావం ద్వారా రచయిత తన భావాన్ని తెలియజేస్తాడు. ప్రధాన పాత్ర, ప్రక్క పాత్రలు అని భేదం ఉంటుంది; పాత్ర స్వభావాన్ని పాఠం ఆధారంగా వివరించాలి.

ఇద్దరు లేదా ఎక్కువ మంది మధ్య జరిగే మాటల మార్పిడి. కథలో సంభాషణ ద్వారా పాత్రల స్వభావం, సంబంధం, సంఘటన తెలుస్తాయి. సంభాషణను ఉల్లేఖించేటప్పుడు కోట్ గుర్తులు, మాట్లాడిన వ్యక్తి పేరు తప్పకుండా రాయాలి.

ఒక వ్యక్తి జీవిత సంఘటనలను కాలక్రమంలో వివరించే గద్య రచన. ఆత్మకథలో రచయిత తన గురించి తానే రాస్తాడు; జీవితచరిత్రలో మరొక వ్యక్తి రాస్తాడు. పాఠ్యాంశంలోని జీవిత విశేషాలు, సందేశం ప్రశ్నలకు ఉపయోగపడతాయి.

ఒక మాట, పద్యం లేదా వాక్యం ఎవరు, ఎప్పుడు, ఏ సన్నివేశంలో పలికారనే నేపథ్యం. 'సందర్భం రాయండి' అనే ప్రశ్నకు పై సంఘటన, మాట్లాడిన పాత్ర, తర్వాతి పరిణామం క్లుప్తంగా రాయాలి.

రచన ద్వారా రచయిత తెలియజేయాలనుకునే ముఖ్య భావం లేదా సందేశం. ఆశయాన్ని సొంత మాటల్లో, పాఠంలోని ఆధారాలతో సమర్థించాలి. సారాంశం మొత్తం విషయాన్ని తెలిపితే, ఆశయం ఒక లక్ష్యంపై దృష్టి పెడుతుంది.

నేరుగా కాకుండా పరోక్షంగా, తరచుగా ఎత్తిపొడుపుగా భావాన్ని తెలియజేసే పద్ధతి. హాస్యం, విమర్శ కలిసి ఉంటాయి. రచయిత మాటల వెనుక ఉన్న అసలు ఉద్దేశాన్ని పాఠకుడు గ్రహించాలి; పరీక్షలో వ్యంగ్య భావాన్ని వివరించమని అడుగుతారు.

ఛందస్సు నియమాలను పాటిస్తూ రాసే కవితా రూపం. ప్రతి పద్య పాదంలో నిర్దిష్ట గణాలు, యతి, ప్రాస ఉంటాయి. భావం, రసం, అలంకారం పద్య అందాన్ని పెంచుతాయి; పద్యాన్ని ప్రాసయతులతో సరిగ్గా చదవడం ముఖ్యం.

పద్యం లేదా రచన చదివినప్పుడు పాఠకుడి మనస్సులో కలిగే ఆనందానుభూతి. శృంగారం, కరుణ, వీర, హాస్య, భయానక, బీభత్స, రౌద్ర, అద్భుత, శాంత అనే తొమ్మిది నవరసాలు. పద్యంలోని భావాన్ని బట్టి ఏ రసం ఉందో గుర్తించాలి.

పద్యం లేదా వాక్యానికి అందాన్ని, భావ తీవ్రతను పెంచే కవితా పద్ధతి. ఉపమ, రూపక, అతిశయోక్తి, శ్లేష మొదలైనవి అలంకారాలు. ఉపమానం, ఉపమేయాల మధ్య సంబంధాన్ని బట్టి అలంకారాన్ని గుర్తించి, పేరు పెట్టి వివరించాలి.

'వలె', 'లాగా', 'పోలి' వంటి పోలిక పదాలతో రెండు భిన్న వస్తువుల మధ్య సామ్యాన్ని చెప్పడం. ఉదా: 'ముఖం చంద్రుని వలె ఉంది'. ఇక్కడ ముఖం ఉపమేయం, చంద్రుడు ఉపమానం; వాటిని వేరుగా చూపడం ఉపమ లక్షణం.

ఉపమేయాన్ని ఉపమానంతో సమానం అని చెప్పకుండా, రెండూ ఒకటే అన్నట్టు చెప్పడం. ఉదా: 'ముఖ చంద్రుడు' - ఇక్కడ ముఖమే చంద్రుడు అని అభేదం చెప్పబడింది. 'వలె' వంటి పోలిక పదం ఉండదు; ఇదే ఉపమకు భేదం.

పద్య పాదంలో నిర్దిష్ట స్థానంలో మొదటి అక్షరంతో మరో అక్షరం మేళవించడం. కందపద్యంలో సాధారణంగా రెండో అక్షరానికి యతి ఉంటుంది. యతి మితి తప్పితే పద్యం ఛందోభంగం అవుతుంది; పద్యాలు చదివి యతి స్థానాన్ని గుర్తించాలి.

పద్య పాదాల్లో ద్వితీయాక్షరం ఒకేలా ఉండడం లేదా పునరావృతమవడం. ప్రాసలో రెండో అక్షరం మైత్రి ముఖ్యం; ఇది పద్యానికి లయ, శ్రవణ సౌందర్యం ఇస్తుంది. ప్రాస తప్పిన పద్యాన్ని సరిచేయమని ప్రశ్నలు వస్తాయి.

ఛందస్సులో మూడు అక్షరాల సముదాయం. గురువు, లఘువుల క్రమాన్ని బట్టి య, ర, త, భ, జ, స, మ, న అనే ఎనిమిది గణాలు ఏర్పడతాయి. గణాల లెక్కతో వృత్తాలను నిర్ణయిస్తారు; ప్రతి వృత్తానికి నిర్దిష్ట గణ క్రమం ఉంటుంది.

ప్రతి పాదంలో గణాల సంఖ్య, క్రమం ఒకేలా ఉండే పద్య రూపం. ఉత్పలమాల, చంపకమాల, మత్తేభం మొదలైనవి వృత్తాలు. కందం, ఆటవెలది, తేటగీతి వంటి జాతి పద్యాలకు ఇది భిన్నం; వృత్త లక్షణాలను గుర్తించాలి.

నాలుగు పాదాల జాతి పద్యం. మొదటి, మూడో పాదాల్లో నాలుగు గణాలు; రెండో, నాలుగో పాదాల్లో మూడు గణాలు ఉంటాయి. తెలుగులో అత్యంత సాధారణ పద్య రూపం; ప్రాస, యతి నియమాలు పాటించాలి.

పద్యం లేదా పాఠం అంతర్లీనంగా తెలిపే అర్థం, ఉద్వేగం. 'భావం రాయండి' అన్న ప్రశ్నకు కవి చెప్పిన విషయాన్ని సులభమైన మాటల్లో, అలంకారాలు, రసం పోకుండా వివరించాలి; సొంత మాటల్లో రాయడం ముఖ్యం.

పద్యాల సమూహంలో ప్రతి పద్యం చివరా పునరావృతమయ్యే పాదం లేదా వాక్యం. ఇది రచనకు ఏకత్వాన్ని ఇస్తుంది. తరచుగా కవి పేరు లేదా ముఖ్య భావం ఇందులో ఉంటుంది; మకుటాన్ని బట్టి పద్య భావాన్ని తెలుసుకోవచ్చు.

రెండు పదాలు కలిసి, అక్షరాలు మారి ఒకే పదంగా ఏర్పడే ప్రక్రియ. ఉదా: 'రామ + ఆలయం = రామాలయం'. మొదటి పదం చివరి అక్షరం, రెండో పదం మొదటి అక్షరం మార్పును సంధి కార్యం అంటారు; సవర్ణదీర్ఘ, గుణ, వృద్ధి సంధులు ముఖ్యం.

రెండు లేదా ఎక్కువ పదాలు సంబంధంతో ఒకే పదంగా మారడం. ఉదా: 'రాజు యొక్క భవనం = రాజభవనం'. సమాసంలో విభక్తి ప్రత్యయం లోపిస్తుంది; తత్పురుష, కర్మధారయ, ద్వంద్వ, బహువ్రీహి, ద్విగు అనే భేదాలను గుర్తించాలి.

నామవాచకానికి చేరి, మిగతా పదాలతో దాని సంబంధాన్ని తెలిపే ప్రత్యయం. తెలుగులో ప్రథమ నుంచి సప్తమి వరకు, సంబోధన విభక్తులు ఉన్నాయి. 'ను, కి, తో, కొఱకు, నందు' మొదలైనవి ప్రత్యయాలు; వాక్యంలో సరైన విభక్తిని ఎంచుకోవాలి.

ఒక నామవాచకానికి విభక్తులు చేర్చినప్పుడు ఏర్పడే రూపాల పట్టిక. ఉదా: రాముడు, రాముని, రామునికి, రామునితో, రాముని నుంచి. వాక్యంలో సరైన రూపాన్ని ఎంచుకోవడం శబ్దరూప జ్ఞానం; పరీక్షలో రూపాలు రాయమని అడుగుతారు.

ధాతువుకు కాలాలు, పురుషులు, వచనాలు చేరి ఏర్పడే క్రియా రూపాలు. ఉదా: 'చేయు' ధాతువు నుంచి చేస్తాడు, చేశాడు, చేయును, చేయండి. వాక్యంలో కర్తకు, కాలానికి సరిపోయే రూపాన్ని వాడడం ధాతురూప జ్ఞానం.

వాక్యంలో పనిని, స్థితిని తెలిపే పదం. కాలం, పురుషుడు, వచనం ప్రకారం క్రియ రూపం మారుతుంది. క్రియ కర్తకు అనుగుణంగా ఉండాలి; సమాపక క్రియ వాక్యాన్ని పూర్తి చేస్తుంది, అసమాపక క్రియ మధ్యలో ఉంటుంది.

పదం చివర చేరి అర్థాన్ని విస్తరించే లేదా సంబంధాన్ని తెలిపే భాగం. విభక్తి ప్రత్యయాలు, తద్ధిత ప్రత్యయాలు (ఉదా: 'మనుష్యత్వం' లోని -త్వం), క్రియా ప్రత్యయాలు ఉన్నాయి. ప్రత్యయాన్ని వేరు చేసి చూపడం వ్యాకరణ ప్రశ్నల్లో వస్తుంది.

సంస్కృత పదం రూపం మారకుండా తెలుగులో చేరిన పదం. ఉదా: సూర్యుడు, చంద్రుడు, పుస్తకం, విద్య. వీటిని తెలుగు వాక్యంలో అలాగే వాడతారు; తత్సమ పదాల అర్థం, వాక్య ప్రయోగం తెలుసుకోవడం పరీక్షకు ముఖ్యం.

సంస్కృత పదం తెలుగులో రూపం మారి వాడబడే రూపం. ఉదా: సూర్యుడు → సూరీడు, పుస్తకం → పొత్తం. తత్సమ-తద్భవ జంటలను గుర్తించడం, సరైన జంటను ఎంచుకోవడం వ్యాకరణ ప్రశ్నల్లో సాధారణం.

పద్య రచనా నియమాల శాస్త్రం - గణాలు, యతి, ప్రాస, పాద సంఖ్య, అక్షరాల లెక్క. పద్యం ఈ నియమాలు పాటిస్తేనే సక్రమమైనది. వృత్తాలు, జాతులు, ఉపజాతులు దీనిలో భాగం; ఇచ్చిన పద్యం ఛందస్సును గుర్తించమని అడుగుతారు.

తెలుగులోనే పుట్టిన సొంత పదం, ప్రజలు సహజంగా వాడే మాట. ఉదా: ఇల్లు, నీరు, తల్లి, చేయి. వీటిని అచ్చ తెలుగు పదాలు అని కూడా అంటారు; తత్సమ, తద్భవ పదాలకు ఇది భిన్నం.

వేరే భాష నుంచి తెలుగులోకి వచ్చి స్థిరపడిన పదం - ఉర్దూ, ఇంగ్లీషు, మరాఠీ మొదలైనవి. ఉదా: స్టేషన్, కుర్చీ, దస్తూరి. పాఠంలో ఇలాంటి పదాల అర్థాన్ని సందర్భాన్ని బట్టి తెలుసుకోవాలి.

ఒక అంశంపై భావాలు, కారణాలు, ఉదాహరణలతో క్రమంగా రాసే గద్య రచన. మూడు భాగాలు: ఆరంభం, ముఖ్య భావ వివరణ, ముగింపు. శీర్షిక ఇవ్వాలి, పదాల పరిమితి పాటించాలి; భాష సులభంగా, ఆసక్తికరంగా ఉండాలి.

అధికారిక లేదా స్నేహపూర్వక ఉత్తర రచన. పంపినవారి చిరునామా, తేదీ, గ్రహీత చిరునామా, విషయం, ముఖ్య భాగం, ముగింపు ఉంటాయి. భాష స్పష్టంగా, మర్యాదగా ఉండాలి; ఇచ్చిన సందర్భానికి తగిన లేఖ రాయాలి.

ఇచ్చిన పేరాను ముఖ్య భావాలు పోకుండా మూడో వంతు పరిమాణంలో రాయడం. సొంత మాటలు వాడాలి; ఉదాహరణలు, పునరుక్తి తొలగించాలి. శీర్షిక ఇవ్వాలి, వ్యక్తిగత అభిప్రాయం కలపకూడదు; మూల భావం మారకూడదు.

ఒక సూక్తి లేదా సామెతను ఆధారంగా తీసుకుని, దాని అర్థాన్ని ఉదాహరణలతో విస్తరించి రాయడం. మొదట సూక్తిని అర్థంతో వివరించాలి, తర్వాత ఉదాహరణలు, చివర ముగింపు ఉండాలి. ఇది వ్యాసం కంటే చిన్నది.

పాఠం లేదా పద్యం మొత్తం భావాన్ని కొన్ని వాక్యాల్లో తెలియజేయడం. ఇది సంక్షిప్తీకరణ కంటే చిన్నది; ముఖ్య భావాన్ని మాత్రమే తీసుకోవాలి. వ్యక్తిగత అభిప్రాయం కలపకూడదు; సొంత మాటల్లో, స్పష్టంగా రాయాలి.

పాఠ్యపుస్తకంలో లేని కొత్త పేరా; దానిపై ప్రశ్నలు ఇస్తారు. మొదట పేరాను రెండుసార్లు చదివి ముఖ్య భావం గుర్తించాలి. అపరిచిత పదాల అర్థాన్ని సందర్భం నుంచి ఊహించాలి; సమాధానం పేరాలోని ఆధారంతోనే రాయాలి.

ఇచ్చిన పాఠాన్ని చదివి, విషయాలను అర్థం చేసుకుని ప్రశ్నలకు సమాధానం ఇచ్చే సామర్థ్యం. ప్రశ్నలో అడిగిన మాటలకు సరిపోయే సమాధానం, పాఠం ఆధారంగానే రాయాలి. పూర్తి వాక్యాల్లో, స్పష్టంగా సమాధానం రాయడం ముఖ్యం.

పేరా లేదా పాఠం మొత్తం చెప్పే ఒకే ముఖ్య విషయం. దాన్ని ఒకటి-రెండు వాక్యాల్లో రాయాలి. ఉపవివరణలు కాకుండా అసలు ఉద్దేశం మాత్రమే ఉండాలి; సొంత మాటల్లో రాయడం ఉత్తమం.