ਅਣਦੇਖੇ ਗਦ ਦੇ ਜਵਾਬ: ਤੱਥ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਸਕੂਲ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ (ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਦੀ ਅੱਧ-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚ 42 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬੈਠੇ। ਭਾਗ 'ਅ' ਵਿੱਚ 8 ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਅਣਦੇਖਾ ਗਦ ਸੀ। ਪੈਰਾ ਇੱਕ ਕਿਸਾਨ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ; ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਅਖ਼ੀਰ ਉਹ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ। ਪੈਰੇ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਗਤੀ ਸੀ: 'ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।'
ਪ੍ਰਸ਼ਨ (2 ਅੰਕ): 'ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ?' ਤਿੰਨ ਜਵਾਬ ਇਉਂ ਸਨ - ਰਵੀ: 'ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਨਹਿਰ ਪੁੱਟੀ ਸੀ।' ਸੀਮਾ: 'ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ; ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੀ।' ਜਸਪ੍ਰੀਤ: 'ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'
ਜਮਾਤ ਦੀ ਔਸਤ 1.1 ਅੰਕ ਰਹੀ। ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ 42 ਕਾਪੀਆਂ ਹਨ, 20 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਭਾਗ ਮੁਕਾਉਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਸੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੀ ਮੁੜ-ਸਿੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੈ।
1. ਰਵੀ, ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ 2 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿੰਨੇ ਅੰਕ ਦੇਵੋਗੇ? ਹਰੇਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰੋ।
Read the worked answer
ਅੰਕ-ਯੋਜਨਾ (2 ਅੰਕ): 1 ਅੰਕ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਲਈ, 1 ਅੰਕ ਪਾਠ ਦੇ ਹਵਾਲੇ/ਆਧਾਰ ਲਈ।
- ਰਵੀ - 1 ਅੰਕ। ਤੱਥ ਸਹੀ ਹੈ (ਨਹਿਰ/ਮਿਹਨਤ), ਪਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਸਿਰਫ਼' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਗਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਤੱਥ 'ਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਸੀਮਾ - 2 ਅੰਕ। ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ (ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਜਿੱਤ) ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ (ਵਿਰੋਧ, ਨਾ ਟੁੱਟਣਾ) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਹੀ ਪੂਰੇ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਹੈ।
- ਜਸਪ੍ਰੀਤ - 0 ਅੰਕ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਲੇਖਕ ਦੇ ਕਥਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ; ਉੱਤਰ ਅਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ-ਨੁਕਤਾ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ 'ਸਿਰਫ਼, ਕੇਵਲ, ਨਹੀਂ ਸੀ' ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤ ਸ਼ਬਦ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਨੇ ਸਿਖਾਓ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਆਖਿਆ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਤੱਥ ਨਹੀਂ।
2. ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ: 'ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਕੀਤੀ।' ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਗ਼ਲਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰੋਗੇ?
Read the worked answer
ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਪਛਾਣ: ਪਾਠ ਵਿੱਚ 'ਵਿਰੋਧ' ਸ਼ਬਦ ਹੈ, 'ਲੜਾਈ' ਨਹੀਂ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਤਰ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਉਲਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ - ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਠ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ 'ਤੇ ਹੈ।
ਅੰਕ: ਇਸ ਜਵਾਬ ਨੂੰ 0 ਅੰਕ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਾਠ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਅਧੂਰਾ ਨਹੀਂ।
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੰਮ:
- ਪਾਠ ਦੀ ਉਹ ਪੰਗਤੀ ਲੱਭਵਾਓ ਜਿੱਥੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ।
- 'ਵਿਰੋਧ' ਅਤੇ 'ਲੜਾਈ' ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਸਮਝਾਓ - ਇੱਕ ਰਾਏ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਰੀਰਕ ਟਾਕਰਾ।
- ਸਰਵਨਾਮ ਜਾਂਚੋ: 'ਉਸ' ਕਿਸ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ - ਕਿਸਾਨ ਲਈ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ? ਗ਼ਲਤ ਸਰਵਨਾਮ-ਬੋਧ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਬਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
3. ਅਗਲੀ ਕਲਾਸ ਲਈ 10 ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਅਭਿਆਸ ਤਿਆਰ ਕਰੋ ਜੋ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਲਈ ਕੰਮ ਆਵੇ।
Read the worked answer
ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਢਾਂਚਾ (10 ਮਿੰਟ):
- 2 ਮਿੰਟ: ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਛੋਟਾ ਪੈਰਾ (3-4 ਵਾਕ) - ਇੱਕ ਦਾਦੀ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ: 'ਉਸ ਦਿਨ ਪੋਤੇ ਨੇ ਸਾਈਕਲ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਡਰ ਹਰਾਇਆ।'
- 4 ਮਿੰਟ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਉਹ ਵਾਕ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਨ ਜਿਸ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਜਵਾਬ ਟਿਕਾਉਣਗੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਦੀ ਹੈ।
- 4 ਮਿੰਟ: ਦੋ ਜਵਾਬ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖਵਾਓ - ਇੱਕ ਕੇਵਲ ਤੱਥ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਤੱਥ + ਵਿਆਖਿਆ ਵਾਲਾ - ਅਤੇ ਜਮਾਤ ਨੂੰ ਆਪ ਅੰਕ ਦੇਣ ਦਿਓ।
ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖ਼ੁਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੇ ਕਿ 2 ਅੰਕਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਕੀ ਹੋਇਆ' ਨਹੀਂ, 'ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ' ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।