ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ: ਦੀਵਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੀਵਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ?
ਦਸਵੀਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ 38 ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀਰੀਅਡ ਦੇ 30 ਮਿੰਟ ਬਾਕੀ ਹਨ। ਪਾਠਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਸੇ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਲਿਖੀ:
'ਦੀਵਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ, ਪਰ ਅੰਨ੍ਹੇਰਾ ਭੰਨਦਾ, ਆਪਣਾ ਤੇਲ ਸਾੜ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਂਦਾ, ਹਨੇਰੀ ਆਈ, ਲੋਅ ਕੰਬੀ, ਪਰ ਬੁਝੀ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਦੀਵੇ ਨੇ ਮੁਸਕਾ ਕੇ ਆਖਿਆ।'
ਪ੍ਰਸ਼ਨ (3 ਅੰਕ): 'ਕਵੀ ਦੀਵੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ?'
ਤਿੰਨ ਜਵਾਬ ਆਏ - ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ: 'ਦੀਵਾ ਤੇਲ ਸਾੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਤੇਲ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।' ਨੇਹਾ: 'ਦੀਵਾ ਆਪਣਾ ਤੇਲ ਸਾੜ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ।' ਅਰਸ਼: 'ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਬੁਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਤ ਚੰਗੀ ਹੈ।'
1. ਤਿੰਨੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ 3 ਅੰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਕ ਦਿਓ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
ਅੰਕ-ਯੋਜਨਾ (3 ਅੰਕ): 1 ਅੰਕ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ, 1 ਅੰਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, 1 ਅੰਕ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੰਗਤੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ।
- ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ - 1 ਅੰਕ। ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਟਾ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਕੱਢਿਆ (ਤੇਲ ਬਚਾਉਣਾ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ)।
- ਨੇਹਾ - 3 ਅੰਕ। ਭਾਵ (ਤਿਆਗ), ਪ੍ਰਤੀਕ (ਮਨੁੱਖ), ਅਤੇ 'ਹਨੇਰੀ ਆਈ... ਬੁਝੀ ਨਹੀਂ' ਵਰਗੇ ਪਾਠ-ਆਧਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ - ਤਿੰਨੇ ਹਿੱਸੇ ਪੂਰੇ।
- ਅਰਸ਼ - 0 ਅੰਕ। ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਅਰਥ ਘੜਿਆ; 'ਸੂਰਜ ਬੁਰਾ ਹੈ' ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ, ਮਨਮਾਨੀ ਹੈ।
ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ: ਅੰਕ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਨਾ ਦੇਖੋ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕਵੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ; ਦੇਖੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਅਰਥ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ।
2. ਕਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ-ਸੰਕੇਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲੀ ਹੈ? ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਓਗੇ?
Read the worked answer
ਸੰਕੇਤ:
- ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ - 'ਮੁਸਕਾ ਕੇ ਆਖਿਆ'; ਦੀਵਾ ਹੱਸਦਾ ਨਹੀਂ, ਬੋਲਦਾ ਨਹੀਂ।
- ਅਸੰਭਵ ਜਾਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸਥਿਤੀ - ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਅ ਕੰਬਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬੁਝਦੀ ਨਹੀਂ; ਭੌਤਿਕ ਦੀਵਾ ਤਾਂ ਬੁਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
- ਤਿਆਗ ਦਾ ਸੰਕੇਤ - 'ਆਪਣਾ ਤੇਲ ਸਾੜ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇਂਦਾ'; ਇਹ ਨੈਤਿਕ ਗੁਣ ਹੈ, ਬਸਤੂ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ: ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਦੋ ਕਾਲਮ ਬਣਾਓ - 'ਦੀਵੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ' ਅਤੇ 'ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੁਨੀਆ'। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਕਾਲਮ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲਿਖੇ: ਤੇਲ ਸਾੜਨਾ = ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ; ਹਨੇਰੀ = ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ; ਨਾ ਬੁਝਣਾ = ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਹਾਰਨਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਰਟਣ ਦੀ ਥਾਂ ਤਜਰਬੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਆਵੇਗੀ।
3. ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਲਿਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਜਵਾਬ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਅੰਕ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਲਈ ਕੀ ਸਲਾਹ ਦੇਵੋਗੇ?
Read the worked answer
ਅੰਕ: 3 ਵਿੱਚੋਂ 1 ਅੰਕ। ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਵ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ - ਇਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਾਲੇ ਦੋ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ।
ਕਾਰਨ: ਬੋਰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ 'ਕਵੀ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ' ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, 'ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ' ਨਹੀਂ। ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ।
ਸਲਾਹ (ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ):
- ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ - ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਲਿਖੋ।
- ਭਾਵ-ਅਰਥ - ਹਰ ਪੰਗਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖੋ; ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਪੰਗਤੀਆਂ 'ਤੇ ਕਰਵਾਓ।
- ਸੰਦੇਸ਼ - ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ: 'ਕਵੀ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ...'
ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਪੰਗਤੀ 'ਤੇ ਤਿੰਨੇ ਪੜਾਅ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦਿਖਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਫ਼ਰਕ ਸਾਫ਼ ਦਿਸੇ।