ਭਾਸ਼ਣ ਡਰਾਫ਼ਟ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਣ ਤੇ ਬੋਲੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ
ਅੰਤਰ-ਸਦਨ ਭਾਸ਼ਣ ਮੁਕਾਬਲਾ ਅਗਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਹੈ। ਕਲਾਸ 10 ਦੇ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ 'ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਪੰਜਾਬ' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕਦਾ ਹੈ। ਡਰਾਫ਼ਟ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਕ ਹਨ: 'ਸਾਡੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦਾ ਹੋ ਕਿ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨਾ ਕੀਮਤੀ ਹੈ।' 'ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਿਆ।' 'ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।' 'ਉਹ ਘਰ ਨੂੰ ਆਇਆ।' ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ 10 ਅੰਕ ਹਨ ਤੇ ਜੱਜ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਵੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਦਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਰਸਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੋਧਣਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਰਹਿਣ ਦੇਣਾ ਹੈ।
1. ਡਰਾਫ਼ਟ ਦੇ ਪੰਜ ਵਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੇ ਸੋਧਾਂਗੇ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਹਰ ਸੋਧ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣ-ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
ਪੰਜ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਸ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂਗਾ: ਕਰਤਾ ਦਾ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ, ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ-ਚੋਣ।
- 'ਵਿਦਿਆਰਥੀ ... ਕਰਦਾ ਹੈ' → 'ਕਰਦੇ ਹਨ'। ਕਰਤਾ 'ਵਿਦਿਆਰਥੀ' ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਵੀ ਬਹੁਵਚਨ ਹੋਵੇਗੀ।
- 'ਤੁਸੀਂ ... ਜਾਣਦਾ ਹੋ' → 'ਜਾਣਦੇ ਹੋ'। 'ਤੁਸੀਂ' ਆਦਰ-ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਬਹੁਵਚਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
- 'ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਿਆ' → 'ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ'। 'ਕਿਤਾਬ' ਇਸਤਰੀ-ਲਿੰਗ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਆ ਇਸਤਰੀ-ਲਿੰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ।
- 'ਅਸੀਂ ... ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ' ਠੀਕ ਹੈ। 'ਅਸੀਂ' ਨਾਲ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ 'ਨੇ' ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਸਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਵਾਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੇੜਾਂਗਾ।
- 'ਘਰ ਨੂੰ ਆਇਆ' ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਿਆਰੀ ਲਿਖਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ 'ਘਰ ਆਇਆ' ਵਧੇਰੇ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ। 'ਨੂੰ' ਇੱਥੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਨਹੀਂ।
ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਅਸੂਲ: ਜਿਹੜੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰਤਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਦੇ ਮੇਲ ਜਾਂ ਲਿੰਗ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੋਧੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਜੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
2. ਕੀ ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਦੀ ਮਾਲਵੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਲਹਿਜਾ ਵੀ ਬਦਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ? ਫ਼ੈਸਲਾ ਤੇ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।
Read the worked answer
ਨਹੀਂ, ਸਾਰੀ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਬਦਲਾਂਗਾ। ਬੋਲੀ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੋ ਵੱਖਰੇ ਮੁੱਦੇ ਹਨ।
ਰਹਿਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ: ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਲਹਿਜ਼ਾ, ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਮਾਲਵੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੁਹਾਵਰੇ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਬਦਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ: ਕਰਤਾ-ਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਮੇਲ, ਲਿੰਗ, ਵਚਨ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਆਉਣ। ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜੱਜ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸੰਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੈ।
ਕਾਰਨ: ਪੰਜਾਬੀ ਪੇਪਰ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਮਿਆਰੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਮੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੋਲੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਹ 'ਪੈਰੀਂ' ਜਾਂ 'ਘਰ ਨੂੰ' ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ; ਗ਼ਲਤ ਸਿਰਫ਼ ਉਹ ਰੂਪ ਹੈ ਜੋ ਵਾਕ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਂ ਵਿਆਕਰਣ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ: 'ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਤੇਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਪਰ ਲਿਖਤੀ ਵਾਕ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਮਿਆਰੀ ਰੱਖ।' ਇਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟੇਗਾ।
3. ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਨੂੰ 10 ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਸੋਧਾਂ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਕੀ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤੋਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ?
Read the worked answer
ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਣ-ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਸੁਣਾਂਗਾ ਤੇ ਤਾਰੀਫ਼ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਉਦਾਹਰਣ ਦੀ ਚੋਣ।
ਫਿਰ ਬੋਰਡ 'ਤੇ ਦੋ ਖਾਨੇ ਬਣਾਵਾਂਗਾ: 'ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ' ਤੇ 'ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ'। ਪੰਜ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਦੂਜੇ ਖਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੋਧ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਥੋਪੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
ਫਿਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਨਿਯਮ ਯਾਦ ਕਰਾਵਾਂਗਾ: 'ਕਰਤਾ ਵੇਖੋ, ਫਿਰ ਕ੍ਰਿਆ ਲਿਖੋ।' ਤਿੰਨ ਨਵੇਂ ਵਾਕ ਮੌਖਿਕ ਬਣਵਾਵਾਂਗਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਪੂਰਾ ਡਰਾਫ਼ਟ ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਰਾਂਗਾ। 10 ਮਿੰਟ ਦੀ ਹੱਦ ਲਈ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਢੁਕਵਾਂ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਨਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸੋਧ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਫਿਰ ਛੋਟਾ ਅਭਿਆਸ। ਇਸ ਨਾਲ ਸੁਧਾਰ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਬਚਦਾ ਹੈ।