ਅਣਡਿੱਠਾ ਪੈਰਾ: ਮੁਹਾਵਰੇ ਤੇ ਚੁੱਪ ਦਾ ਅਰਥ
ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੈਰੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ: 'ਦਾਦੀ ਕਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੱਡਾ ਸਕੂਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਘਰ ਦਾ ਚਿਰਾਗ਼ ਬਣ ਜਾ।" ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਗਏ; ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ, ਬੱਸ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ।' ਸਵਾਲ ਸਨ: (1) 'ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ' ਤੇ 'ਘਰ ਦਾ ਚਿਰਾਗ਼' ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ? (2) ਦਾਦੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਕਿਉਂ ਫੇਰਿਆ? ਦੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤੇ: ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਦੱਸਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਜਵਾਬ ਪੈਰੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ।
1. ਦੋਵੇਂ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ ਤੇ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਇਹ ਅਰਥ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ।
Read the worked answer
'ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ, ਲਾਡਲਾ, ਜਿਸ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਹੋਵੇ। ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਰਥ ਦਾਦੀ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੱਡੇ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣ ਵੇਲੇ ਮੱਥਾ ਚੁੰਮਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਾਹਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
'ਘਰ ਦਾ ਚਿਰਾਗ਼' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਘਰ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਨਾਮ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਦਾਦੀ ਦੀ ਆਸ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੋਤਾ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਘਰ ਦਾ ਨਾਮ ਉੱਚਾ ਕਰੇਗਾ।
ਤਰਕ: ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਦਰਭ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਚਿਰਾਗ਼' ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਉਜਾਲੇ ਤੇ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 'ਪਿਆਰਾ' ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 'ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਹਾਰਾ' ਹੈ। ਜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ਼ 'ਚੰਗਾ ਬੰਦਾ' ਲਿਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।
2. ਦਾਦੀ ਦੇ 'ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲੈਣ' ਬਾਰੇ ਕਿਹੜਾ ਜਵਾਬ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਉਂ? ਗ਼ਲਤ ਜਵਾਬ ਕਿੱਥੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?
Read the worked answer
ਦੂਜਾ ਜਵਾਬ ਵਧੇਰੇ ਸਹੀ ਹੈ: ਦਾਦੀ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ।
ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਸਬੂਤ:
- 'ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬ ਗਏ' - ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਝਟਕਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਨਹੀਂ।
- 'ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ' - ਜੇ ਗੁੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਝਿੜਕ, ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਜਾਂ ਤਾੜਨਾ ਆਉਂਦੀ; ਇੱਥੇ ਚੁੱਪ ਹੈ।
- 'ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਿਆ' - ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ ਨਾ ਮਿਲਾਉਣਾ ਆਮ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ।
ਗ਼ਲਤ ਜਵਾਬ ਕਿੱਥੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: 'ਗੁੱਸਾ' ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਨੂੰ ਰੱਟ ਕੇ ਅਰਥ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੈਰੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ।
ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਸਿੱਖਿਆ: ਅਣਡਿੱਠੇ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਪੈਰੇ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਜਵਾਬ ਦੇ ਨਾਲ ਸਬੂਤ ਵਾਲੀ ਸਤਰ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੇ; ਜਿਸ ਜਵਾਬ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅੰਕ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।
3. ਪੈਰੇ ਲਈ ਦੋ ਸਿਰਲੇਖ ਸੁਝਾਓ ਤੇ ਦੱਸੋ ਕਿਹੜਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ, ਕਿਉਂ।
Read the worked answer
ਸਿਰਲੇਖ 1: 'ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ' - ਇਹ ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਿਆਰ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ।
ਸਿਰਲੇਖ 2: 'ਚੁੱਪ ਦਾ ਦੁੱਖ' - ਇਹ ਪੈਰੇ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਦੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੀ।
ਬਿਹਤਰ ਸਿਰਲੇਖ: 'ਚੁੱਪ ਦਾ ਦੁੱਖ' ਜਾਂ 'ਚਿਰਾਗ਼ ਤੇ ਚੁੱਪ'।
ਕਾਰਨ: ਪੈਰੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਮੀਦ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਸਹਿਣਾ ਹੈ। 'ਅੱਖ ਦਾ ਤਾਰਾ' ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਪਕੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗਾ ਸਿਰਲੇਖ ਪੂਰੇ ਪੈਰੇ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਦਾ ਨਹੀਂ।
ਸਿੱਖਿਆ: ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਜਾਂਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ - ਕੀ ਇਹ ਪੈਰੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।