ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਜ਼ਮੀ (PSEB ਮੈਟ੍ਰਿਕ) - ਪੇਪਰ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਵਿਆਕਰਨ ਤੇ ਰਚਨਾ
ਇਹ ਭਾਗ PSEB ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪੰਜਾਬੀ (ਲਾਜ਼ਮੀ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਵਿਸ਼ੇ) ਪੇਪਰ ਲਈ ਹੈ। ਪੇਪਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਗਦ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਵਿਆਕਰਨ, ਰਚਨਾ-ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਅਪਠਿਤ ਗਦ। ਵਿਆਕਰਨ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਜਵਾਬ ਪੱਕੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੋ।
ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਨਿਯਮ
- ਕਾਰਕ ਅੱਠ ਹਨ: ਕਰਤਾ, ਕਰਮ, ਕਰਨ, ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ, ਅਪਾਦਾਨ, ਸੰਬੰਧ, ਅਧਿਕਰਨ ਅਤੇ ਸੰਬੋਧਨ। ਕਰਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ "ਨੇ", ਕਰਮ ਦਾ "ਨੂੰ", ਸੰਬੰਧ ਦਾ "ਦਾ/ਦੀ/ਦੇ" ਹੈ।
- ਲਿੰਗ ਦੋ (ਪੁਲਿੰਗ, ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ) ਅਤੇ ਵਚਨ ਦੋ (ਇਕਵਚਨ, ਬਹੁਵਚਨ)। ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
- ਸਮਾਸ ਪੰਜ ਹਨ: ਤਤਪੁਰਸ਼, ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦਵੰਦ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੀ ਅਤੇ ਦਵਿਗੁ।
- ਉਪਸਰਗ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ (ਬੇ + ਪਰਵਾਹ), ਪਿਛੇਤਰ ਅੰਤ ਨਾਲ (ਇਮਾਨ + ਦਾਰ)।
- ਮੁਹਾਵਰਾ ਵਾਕ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਖਾਣ ਆਪ ਪੂਰਾ ਵਾਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਚਨਾ-ਕਾਰਜ
ਰਸਮੀ ਪੱਤਰ ਦਾ ਕ੍ਰਮ: ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਤਾ, ਮਿਤੀ, ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦਾ ਪਤਾ, ਵਿਸ਼ਾ, ਸੰਬੋਧਨ, ਸਰੀਰ, ਸਤਿਕਾਰ-ਸਹਿਤ, ਹਸਤਾਖਰ। ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਖਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲੋ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ, ਵਿਸਥਾਰ ਤੇ ਸਿੱਟਾ - ਤਿੰਨ ਪੈਰੇ ਰੱਖੋ। ਅਪਠਿਤ ਗਦ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੈਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭੋ।
ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਉਦਾਹਰਨ
ਵਾਕ: "ਹਰਜੀਤ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ।"
- "ਹਰਜੀਤ" ਕਰਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮਗਰੋਂ "ਨੇ" ਚਿੰਨ੍ਹ ਆਇਆ ਹੈ।
- "ਕਿਤਾਬ" ਕਰਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਫਲ ਇਸ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
- "ਪੜ੍ਹੀ" ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਇਕਵਚਨ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ "ਕਿਤਾਬ" ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਰਕ: ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੇਖੋ, ਫਿਰ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਲਿੰਗ-ਵਚਨ ਦਾ ਮੇਲ ਜੋੜੋ।
ਅੰਕ ਕੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ
- ਅੱਧਕ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ; ਅੱਧਕ ਉੱਥੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਰ ਦੋ ਵਾਰ ਬੋਲੀਦਾ ਹੈ - ਪੱਕਾ ਠੀਕ, ਪਕਾ ਗਲਤ।
- ਮੁਹਾਵਰੇ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਲਿਖ ਦੇਣਾ, ਜਿਵੇਂ "ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਧੂੜ ਪਾਉਣਾ" ਦਾ ਅਰਥ "ਧੂੜ ਪਾਉਣਾ" ਲਿਖਣਾ।
- ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਹਸਤਾਖਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ।
- ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰਨਾ।