One question at a time. Build your Punjab PSEB Matric Sanskrit understanding.
First 50 of 200 questions. Each one lists the choices, the correct answer, and an explanation. The checker at the top of this page saves progress in this browser when it is available.
Continue in the practice tool above to load more questions, 50 at a time.
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਾਕ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾ (subject) ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਰਾਮਃ' ਪ੍ਰਥਮਾ ਇੱਕਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ 'ਖਾਦਤਿ' ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ। 'ਫਲੰ' ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰਮ ਹੈ।
'ਬਾਲਕ' ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਮਾ ਦਵਿਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਅਯ 'ਔ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਬਾਲਕੌ' ਪ੍ਰਥਮਾ ਦਵਿਵਚਨ ਹੈ। ਦਵਿਤੀਆ ਦਵਿਵਚਨ 'ਬਾਲਕੌ' ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 'ਬਾਲਕਾਨ੍' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
'ਤੁ' (ਤ੍ਵਦ੍) ਸਰਵਨਾਮ ਦੇ ਚਤੁਰਥੀ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ 'ਤੁਭ੍ਯਮ੍' ਹੈ, ਜੋ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਅਰਥ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਸਰਵਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਰਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਲਟ੍ ਲਕਾਰ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ (present tense) ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਪਠਤਿ' = ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਪੁਰਖਾਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਵਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਪ੍ਰਤਿਅਯ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
'ਅਸ੍ਮਿ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਹੈ' ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ 'ਅਸ੍' ਧਾਤੁ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਅਸ੍ਤਿ' (ਉਹ ਹੈ) ਅਤੇ 'ਸ੍ਮਃ' (ਅਸੀਂ ਹਾਂ) ਬਣਦੇ ਹਨ।
'ਸਰ੍ਵ' ਸਰਵਨਾਮ ਦਾ ਪੁਲਿੰਗ ਪ੍ਰਥਮਾ ਬਹੁਵਚਨ ਰੂਪ 'ਸਰਵੇ' ਹੈ, ਜੋ ਕਿਰਿਆ 'ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ' (ਬਹੁਵਚਨ) ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਚਨ ਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
'ਵਿਦ੍ਯਾ' ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਦਾ ਆਕਾਰਾਂਤ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ 'ਵਿਦ੍ਯਾ, ਵਿਦ੍ਯੇ, ਵਿਦ੍ਯਾਃ' ਆਦਿ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਆਕਾਰਾਂਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਭਕਤੀ-ਸਾਰਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
'ਅ' ਜਾਂ 'ਆ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਉ' ਆਏ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ 'ਓ' ਬਣਦੇ ਹਨ (ਗੁਣ ਸੰਧਿ)। ਇਸ ਲਈ 'ਸੂਰ੍ਯ + ਉਦਯਃ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਃ' ਹੈ।
ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਅਯ 'ਏਣ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਰਾਮੇਣ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਣ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
'ਮੁਨਿ' ਇਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ 'ਮੁਨਿਃ, ਮੁਨੀ, ਮੁਨਯਃ' ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਸਾਰਣੀ 'ਕਵਿ' ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
'ਅਹਮ੍' ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਹੈ ਅਤੇ 'ਲਿਖਾਮਿ' ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ 'ਮੈਂ ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ' ਅਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਲਙ੍ ਲਕਾਰ ਭੂਤ ਕਾਲ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਧਾਤੁ ਅੱਗੇ 'ਅ' ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਪਠ' ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਰੂਪ 'ਅਪਠਤ੍' ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ 'ਉਸ ਪੜ੍ਹਿਆ' ਹੈ।
'ਰਾਮਸ੍ਯ' ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਦਾ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਏਕਵਚਨ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਰਾਮਸ੍ਯ ਭ੍ਰਾਤਾ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ' ਹੈ।
ਇਸਤ੍ਰੀ ਆਕਾਰਾਂਤ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਵਰ ਆਏ ਤਾਂ 'ਆ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਯ੍' ਆਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਨਦੀ + ਆਗਚ੍ਛਤਿ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਨਦ੍ਯਾਗਚ੍ਛਤਿ' ਹੈ।
ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਚਤੁਰਥੀ ਵਿਭਕਤੀ (ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ) ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਸ਼ਿਸ਼੍ਯਾਯ' ਚਤੁਰਥੀ ਏਕਵਚਨ ਹੈ।
ਆਕਾਰਾਂਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਅਯ 'ਯਾ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਕਥਾ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਕਥਯਾ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਣ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
'ਧਨ' ਅਕਾਰਾਂਤ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੂਪ 'ਧਨਮ੍, ਧਨੇ, ਧਨਾਨਿ' ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮਾ ਅਤੇ ਦਵਿਤੀਆ ਦੇ ਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
'ਅਪਿ' ਇੱਕ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ 'ਵੀ' ਜਾਂ 'ਵੀ ਤਾਂ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਰਾਮਃ ਅਪਿ ਆਗਚ੍ਛਤਿ' = ਰਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਯ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।
'ਪਠਤਃ' ਦਾ ਅੰਤ 'ਤਃ' ਦਵਿਵਚਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ (ਤੀਜਾ ਪੁਰਖ) ਦਵਿਵਚਨ ਹੈ। ਕਰਤਾ 'ਛਾਤ੍ਰੌ' ਵੀ ਦਵਿਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜਿਸ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਰਣ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਿਆਰ (ਸ੍ਨੇਹ) ਪਾਲਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਸ੍ਨੇਹੇਨ' ਕਰਣ ਹੈ।
'ਹਿਮਾਲਯਃ' ਵਿੱਚ 'ਹਿਮ' ਦੇ ਅੰਤ ਦਾ 'ਅ' ਅਤੇ 'ਆਲਯ' ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ 'ਆ' ਮਿਲ ਕੇ ਦੀਰ੍ਘ 'ਆ' ਬਣਦਾ ਹੈ (ਦੀਰ੍ਘ ਸੰਧਿ)। ਇਸ ਲਈ ਵਿਛੇਦ 'ਹਿਮ + ਆਲਯਃ' ਹੈ।
'ਤ੍ਵਮ੍' ਦੂਜੇ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਸਰਵਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਗਚ੍ਛਸਿ' ਉਸੇ ਪੁਰਖ-ਵਚਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। 'ਕੁਤ੍ਰ' ਦਾ ਅਰਥ 'ਕਿੱਥੇ' ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਅਰਥ 'ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ?' ਬਣਦਾ ਹੈ।
'ਅਸ੍' ਧਾਤੁ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ 'ਅਸ੍ਤਿ' ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਹੈ ਅਤੇ 'ਸ੍ਤਃ' ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ ਦਵਿਵਚਨ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਲਕਾਰ (ਲਟ੍) ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਵਚਨ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
'ਰਾਜਨ੍' ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪਞ੍ਚਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਠੀ ਏਕਵਚਨ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ 'ਰਾਜ੍ਞਃ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਤੇ ਵਿਕਲਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਞ੍ਚਮੀ ਏਕਵਚਨ ਸਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ 'ਰਾਜੇ ਤੋਂ' ਹੈ।
ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਅਯ 'ਐਃ' ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਰੈਃ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਚਤੁਰਥੀ ਅਤੇ ਪਞ੍ਚਮੀ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਅਯ 'ਏਭ੍ਯਃ' ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਰੇਭ੍ਯਃ' ਬਣਦਾ ਹੈ।
'ਬਾਲ' ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਬਹੁਵਚਨ 'ਬਾਲਾਨ੍' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਏਕਵਚਨ 'ਬਾਲਮ੍' ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਚਨ 'ਬਾਲੌ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਅੰਤ 'ਆਨ੍' ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾਨ੍, ਗਜਾਨ੍।
ਈਕਾਰਾਂਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਆ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਦ੍ਯਾ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੂਪ ਕਰਣ ਜਾਂ ਸਹਿਤ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਯਾਨ ਰਹੇ ਕਿ 'ਨਦ੍ਯੈ' ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਦਾ ਅਤੇ 'ਨਦ੍ਯਾਃ' ਪੰਚਮੀ ਜਾਂ ਸਸ਼ਠੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
ਇੱਥੇ ਵਿਸਰ੍ਗ ਜਾਂ ਤ-ਅੰਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਚ-ਵਰਗ ਦਾ ਅੱਖਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਸੰਧਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਤ' ਨੂੰ 'ਦ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਤਤ੍ + ਚ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਤਦ੍ਚ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ 'ਤਤ੍ + ਜਸ' ਵਿੱਚ 'ਤਜ੍ਜਸ' ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਕਾਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਦੀਰ੍ਘ ਸੰਧਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਰਥਾਤ ਦੋਵੇਂ ਅਕਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਆ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ 'ਦੇਵ + ਆਲਯਃ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਦੇਵਾਲਯਃ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਘਰ ਜਾਂ ਮੰਦਰ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ 'ਰਾਮ + ਆਗਮਨਮ੍' ਵਿੱਚ 'ਰਾਮਾਗਮਨਮ੍' ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਲਟ੍ ਲਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਅਨ੍ਤਿ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ 'ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਉਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ'। ਪਰਸ੍ਮੈਪਦ ਦੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਤਿ', 'ਤਃ', 'ਅਨ੍ਤਿ' ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਏਕਵਚਨ, ਦ੍ਵਿਵਚਨ ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਦੇ ਹਨ।
'ਅਸ੍' ਧਾਤੁ ਦਾ ਅਰਥ 'ਹੋਣਾ' ਹੈ ਅਤੇ ਲਟ੍ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ 'ਅਸ੍ਤਿ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਹੈ'। ਇਸ ਧਾਤੁ ਦੇ ਰੂਪ 'ਅਸ੍ਤਿ', 'ਸ੍ਤਃ', 'ਸਨ੍ਤਿ' ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਏਕਵਚਨ, ਦ੍ਵਿਵਚਨ ਅਤੇ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ।
ਵਿਧਿਲਿਙ੍ ਲਕਾਰ ਆਗ੍ਯਾ ਜਾਂ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਏਤ੍' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਪਠ' ਧਾਤੁ ਦਾ ਰੂਪ 'ਪਠੇਤ੍' ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ 'ਉਹ ਪੜ੍ਹੇ'। 'ਪਠਤੁ' ਆਗ੍ਯਾ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਲੋਟ੍ ਲਕਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
'ਰਾਜਨ੍' ਅਨ੍ਤ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਸ਼ਠੀ ਏਕਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ 'ਰਾਜ੍ਞਃ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰਾਜੇ ਦਾ'। ਇਹ ਰੂਪ ਪੰਚਮੀ ਏਕਵਚਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਰਾਜ੍ਞੇ' ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ।
'ਖਾਦਤਿ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਫਲ 'ਖਾਣ' ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਫਲਮ੍' ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਮ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਮ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰ੍ਤਾ ਪ੍ਰਥਮਾ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਰਣ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
'ਲਿਖਤਿ' ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਸਾਧਨ ਪੁਸ੍ਤਕ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਪੁਸ੍ਤਕੇਨ' ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਕਰਣ ਕਾਰਕ ਹੈ। ਕਰਣ ਕਾਰਕ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਇਃ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਲੇਖਨ੍ਯਾ ਲਿਖਤਿ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਣ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
'ਦਦਾਤਿ' (ਦਿੰਦਾ ਹੈ) ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਕਾਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਸ਼ਿਸ਼੍ਯੇਭ੍ਯਃ' ਸੰਪ੍ਰਦਾਨ ਹੈ। ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਬਹੁਵਚਨ ਵਿੱਚ 'ਭ੍ਯਃ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਡਿੱਗਦੀ ਜਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਅਪਾਦਾਨ ਕਾਰਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਚਮੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਵ੍ਰੁਕ੍ਸ਼ਾਤ੍' ਅਪਾਦਾਨ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ 'ਗ੍ਰਾਮਾਤ੍ ਆਗਚ੍ਛਤਿ' ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
'ਅਹਮ੍' ਉਤ੍ਤਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਸਰ੍ਵਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਮੈਂ'। 'ਗਚ੍ਛਾਮਿ' ਉਤ੍ਤਮ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਅਰਥ 'ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ' ਹੈ। 'ਗ੍ਰਾਮਮ੍' ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਿੱਚ ਕਰ੍ਮ ਹੈ।
'ਬਾਲਿਕਾ' ਇਸਤ੍ਰੀ ਲਿੰਗ ਏਕਵਚਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੱਚੀ। 'ਗਾਯਤਿ' ਦਾ ਅਰਥ ਗਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ 'ਮਧੁਰਮ੍' ਕ੍ਰਿਆ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਮਿੱਠਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਅਨੁਵਾਦ 'ਬੱਚੀ ਮਿੱਠਾ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ' ਹੈ।
'ਕਿਮ੍' ਪ੍ਰਸ਼ਨਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, 'ਤ੍ਵਮ੍' ਦਾ ਅਰਥ ਤੂੰ ਹੈ, 'ਅਦ੍ਯ' ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਜ ਹੈ ਅਤੇ 'ਪਠਸਿ' ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ ਦੀ ਵਰ੍ਤਮਾਨ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਾ ਅਰਥ 'ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਜ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈਂ?' ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਤਾ ਉਹ ਪਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਥਮਾ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕ ਵਿੱਚ 'ਸਃ' ਪ੍ਰਥਮਾ ਦਾ ਸਰ੍ਵਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ 'ਉਹ' ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਰ੍ਤਾ ਹੈ। 'ਸਤ੍ਯਮ੍' ਕਰ੍ਮ ਹੈ ਅਤੇ 'ਵਦਤਿ' ਕਿਰਿਆ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਕਿਰਿਆ ਦਾ ਰੂਪ ਕਰ੍ਤਾ ਦੇ ਪੁਰਖ ਅਤੇ ਵਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰ੍ਤਾ 'ਰਾਮਃ' ਪ੍ਰਥਮਾ ਏਕਵਚਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ 'ਹਨ੍ਤਿ' (ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਏਕਵਚਨ) ਇਸੇ ਨਾਲ ਮੇਲਦੀ ਹੈ। 'ਰਾਵਣਮ੍' ਕਰ੍ਮ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਉਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੇਲਦੀ।
'ਅਪਿ' ਅਵ੍ਯਯ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਰਥ 'ਵੀ' ਜਾਂ 'ਭੀ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੁਚ੍ਚਯ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ 'ਰਾਮਃ ਅਪਿ ਆਗਚ੍ਛਤਿ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਰਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ'। ਅਵ੍ਯਯ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ।
'ਚ' ਸਮੁਚ੍ਚਯ ਅਵ੍ਯਯ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਸਮਾਨ ਪਦਾਂ ਜਾਂ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਰਾਮਃ ਚ ਸ਼੍ਯਾਮਃ ਚ'। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ 'ਅਤੇ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਯ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
'ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਕਿਰਣਾਃ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ', ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸੰਬੰਧ ਕਾਰਕ ਸਸ਼ਠੀ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ' ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਸਸ਼ਠੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਏਕਵਚਨ ਵਿੱਚ 'ਸ੍ਯ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
'ਵਿਦ੍ਯਾ + ਇਵ' ਵਰਗੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਇਕਾਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਯਣ੍ ਸੰਧਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆ ਦੀ ਥਾਂ ਯ੍ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਵਿਦ੍ਯਯਾ' ਵਿੱਚ ਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯ੍ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਯਣ੍ ਸੰਧਿ ਵਿੱਚ ਇ, ਉ, ਰੁ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਯ੍, ਵ੍, ਰ੍ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਤ-ਅੰਤ ਵਿਅੰਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਰ-ਵਰਗ ਦਾ ਅੱਖਰ ਆਉਣ 'ਤੇ 'ਤ' ਦੀ ਥਾਂ 'ਦ' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਧਿ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਵਾਂਗ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 'ਤਤ੍ + ਰੂਪਮ੍' ਦਾ ਰੂਪ 'ਤਦ੍ਰੂਪਮ੍' ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਯਮ 'ਤਤ੍ + ਲੋਕਃ' ਵਿੱਚ 'ਤਲ੍ਲੋਕਃ' ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸਰ੍ਗ ਦੇ ਬਾਅਦ ਗ-ਵਰਗ ਦਾ ਅੱਖਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵਿਸਰ੍ਗ ਦੀ ਥਾਂ 'ਰ੍' ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਮੁਨਿਃ ਗਚ੍ਛਤਿ' ਦਾ ਰੂਪ 'ਮੁਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ' ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸਰ੍ਗ ਸੰਧਿ ਦਾ ਸਧਾਰਨ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਗੇ ਕ ਜਾਂ ਖ ਆਵੇ ਤਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗ ਦੀ ਥਾਂ 'ਸ਼੍' ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ 'ਪ੍ਰਥਮ ਪੁਰਖ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ (ਉਹ), ਅਤੇ 'ਉਤ੍ਤਮ ਪੁਰਖ' ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਵਿਅਕਤੀ (ਮੈਂ)। 'ਪਠਨ੍ਤਿ' ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਅਨ੍ਤਿ' ਹੈ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਿਆ ਤ੍ਰਿਤੀਯ ਪੁਰਖ ਬਹੁਵਚਨ ਦੀ ਹੈ।
ਅਕਾਰਾਂਤ ਪੁਲਿੰਗ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਐਃ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਰੈਃ' ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ। ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਬਹੁਵਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯ 'ਏਭ੍ਯਃ' ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 'ਨਰੇਭ੍ਯਃ' ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਬਹੁਵਚਨ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।