ପଦ୍ୟ: ଉପମା ନା ରୂପକ - ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ମାତ୍ରା ବିବାଦ
ଅଷ୍ଟମ ଶ୍ରେଣୀରେ ପଦ୍ୟ ଭାଗର ଏକ ପଦ ପଢ଼ାଯିବା ପରେ ଶିକ୍ଷକ ଅଳଙ୍କାର ଓ ଛନ୍ଦ ଉପରେ ଏକ କୁଇଜ୍ ନେଇଛନ୍ତି। ପଦର ଦ୍ୱିତୀୟ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ମଧ୍ୟରେ 'ପରି' ଶବ୍ଦ ଅଛି। ଶ୍ରେଣୀର ୩୮ ଜଣ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ୨୭ ଜଣ ଏହାକୁ ରୂପକ ଅଳଙ୍କାର ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର ପତ୍ରରେ ଅନେକେ 'ପରି' ଶବ୍ଦକୁ ଆଦୌ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିନାହାନ୍ତି; କେହି କେହି କହିଛନ୍ତି ଯେ 'ପରି' ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପକ ହୁଏ। ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଙ୍କ୍ତିର ମାତ୍ରା ଗଣନା କରିବାକୁ ଥିଲା; କେତେକ ଛାତ୍ର ୧୬ ମାତ୍ରା କହୁଥିବା ବେଳେ ଆଉ କେତେକ ୧୮ ମାତ୍ରା କହୁଛନ୍ତି, କାରଣ ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷରଟି ଲଘୁ ନା ଗୁରୁ ସେ ନେଇ ଦ୍ୱନ୍ଧ ଅଛି। ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକରେ ଏହି ପଦକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଛାନ୍ଦ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି, ମାତ୍ର ଶିକ୍ଷକ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ନାମ ମନେ ରଖିବା ପୂର୍ବରୁ ଗଣନା ପଦ୍ଧତି ବୁଝନ୍ତୁ ଏବଂ ଅନୁମାନ ନୁହେଁ ବରଂ ନିୟମ ଆଧାରରେ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।
1. ଉପମା ଓ ରୂପକ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ତୁମେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ କେଉଁ ଦୁଇଟି ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ ଦେବ ଏବଂ ୨୭ ଜଣଙ୍କ ଭୁଲ କାହିଁକି ଘଟିଲା?
Read the worked answer
ପରୀକ୍ଷା ୧ - ଉପମାବାଚକ ଶବ୍ଦ ଅଛି କି? 'ପରି, ସମ, ପରାଏ, ପ୍ରାୟ, ଭଳି, ତୁଲ୍ୟ' ଥିଲେ ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ପୃଥକ ରହନ୍ତି - ଏହା ଉପମା।
ପରୀକ୍ଷା ୨ - ଉପମେୟ ଓ ଉପମାନ ଏକାକାର ହୋଇ ଅଭେଦ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛନ୍ତି କି? ଯଦି ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ମିଶି ଗୋଟିଏ ଚିତ୍ର ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ତୁଳନା ଶବ୍ଦ ଲୋପ ପାଏ - ଏହା ରୂପକ (ଆରୋପ)।
ଉଦାହରଣ: 'ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି' = ଉପମା; 'ମୁଖ ଚନ୍ଦ୍ର' = ରୂପକ।
୨୭ ଜଣଙ୍କ ଭୁଲର କାରଣ: ସେମାନେ ପଙ୍କ୍ତିର ଅର୍ଥ ପଢ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ 'ଚନ୍ଦ୍ର ମୁଖ' ଭଳି ପରିଚିତ ଛବିକୁ ମନେ ପକାଇ ଉତ୍ତର ଦେଇଛନ୍ତି; ପ୍ରଥମ ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନଟି ସେମାନେ ପଚାରିନାହାନ୍ତି। ତେଣୁ ଉପଚାର ନୁହେଁ, ପ୍ରକ୍ରିୟା ଶିଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ।
2. ମାତ୍ରା ଗଣନାରେ ୧୬ ଓ ୧୮ ମାଧ୍ୟରେ ଥିବା ବିବାଦର ସମାଧାନ ପାଇଁ ତୁମେ କେଉଁ ସ୍ଥିର ପଦ୍ଧତି ଦେବ?
Read the worked answer
ଚାରି ନିୟମ ଦିଅ ଏବଂ ସେହି କ୍ରମରେ ଗଣନା କରାଅ:
- ପ୍ରଥମେ ଚିହ୍ନ, ପରେ ଗଣନା: ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅକ୍ଷର ଉପରେ ଲଘୁ (୧) ବା ଗୁରୁ (୨) ଚିହ୍ନ ଲଗାଅ। ଚିହ୍ନ ନ ଲଗାଇ ମାତ୍ରା ଗଣିଲେ ଭୁଲ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ।
- ଗୁରୁ କେବେ: ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵର, ଅନୁସ୍ଵାର, ବିସର୍ଗ ଏବଂ ସଂଯୁକ୍ତ ବ୍ୟଞ୍ଜନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅକ୍ଷର ଗୁରୁ।
- ପଙ୍କ୍ତିର ଶେଷ ଅକ୍ଷର: ଛନ୍ଦ ଗଣନାରେ ସାଧାରଣତଃ ଗୁରୁ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଏକ ନିୟମ ହିଁ ୧୬ ଓ ୧୮ର ପାର୍ଥକ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଛି।
- ଯତି ମିଶାଅ ନାହିଁ: ପାଠ କରିବା ସମୟର ବିରାମ ମାତ୍ରାରେ ଗଣାଯିବ ନାହିଁ।
ତାପରେ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଛାନ୍ଦର ମାତ୍ରା ସଂଖ୍ୟା ସହ ମିଳାଅ। ମିଳିଲେ ଉତ୍ତର ସଠିକ, ନ ମିଳିଲେ ଚିହ୍ନ ପୁନଃ ଯାଞ୍ଚ କର। ଏହି ପଦ୍ଧତି ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅନୁମାନରୁ ଦୂରେଇ ରଖିବ।
3. 'ପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରୂପକ ହୁଏ' କହୁଥିବା ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ତୁମେ କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବ, ଯେପରି ସେ ନିରାଶ ନ ହୋଇ ନିୟମ ବୁଝିବ?
Read the worked answer
ସ୍ୱୀକାର କର ଯେ ସେ ଏକ ପ୍ରକୃତ ସମସ୍ୟା ଉଠାଇଛି। ପ୍ରଥମେ ତାହାର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଅ: କେତେକ ପଦରେ ଉପମା ଓ ରୂପକ ମିଶ୍ରିତ ଭାବରେ ଆସିପାରେ, ଏବଂ ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ହିଁ ପରୀକ୍ଷାରେ ମାନକ।
ମାତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର: 'ଏଠାରେ ତୁଳନା କରାଯାଉଛି, ନା ଅଭେଦ ଘୋଷଣା କରାଯାଉଛି?' ଯଦି ଦୁଇ ବସ୍ତୁ ପୃଥକ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ କେବଳ ସାମ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି - ଉପମା। ଯଦି ଗୋଟିଏ ବସ୍ତୁ ଅନ୍ୟଟି ବୋଲି କୁହାଯାଉଛି - ରୂପକ।
ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ: ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୁଏ, ପାଠ୍ୟପୁସ୍ତକର ଉଦାହରଣ ଓ ପରିଭାଷା ଅନୁସରଣ କର ଏବଂ ଉତ୍ତର ସହ ଏକ ଛୋଟ କାରଣ ଲେଖ - ଏହା ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନରେ ସହାୟକ ହୁଏ।