ବ୍ୟାକରଣ: ସନ୍ଧି ଓ ସମାସ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନର ଭାଷା
ଦଶମ ଶ୍ରେଣୀର ବ୍ୟାକରଣ ପରୀକ୍ଷାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା: 'ବିଦ୍ୟାଳୟ ଶବ୍ଦରେ କେଉଁ ସମାସ ଅଛି?' ୪୫ ଖାତାରୁ ୩୧ ଜଣ ଉତ୍ତରରେ 'ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି' ଲେଖିଛନ୍ତି। ପ୍ରକୃତରେ ପ୍ରଶ୍ନଟି ସମାସ ବିଷୟରେ ଥିଲା, ମାତ୍ର ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ସନ୍ଧି ଓ ସମାସ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନରେ 'ପୀତାମ୍ବର' ଶବ୍ଦର ସମାସ ନାମ ପଚରାଯାଇଥିଲା; ୨୫ ଜଣ ଏହାକୁ କର୍ମଧାରୟ ଲେଖିଛନ୍ତି। ଶ୍ରେଣୀରେ ୧୨ ଜଣ ଛାତ୍ର ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଥର ଏହି ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନରେ ଶୂନ୍ୟ ପାଇଛନ୍ତି। ଶିକ୍ଷକ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ଯେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ସମାସର ନାମ ମନେ ରଖନ୍ତି, ମାତ୍ର ପରୀକ୍ଷା ପଦ୍ଧତି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ମାସରେ ପୁଣି ଏକ ପରୀକ୍ଷା ଅଛି ଏବଂ ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ପ୍ରଶ୍ନ ପୁଣି ଆସିବ। ସେ ଚାହାନ୍ତି ଯେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଛାତ୍ର ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦକୁ ପ୍ରଥମେ ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତରରେ ଓ ତାପରେ ପଦ ସ୍ତରରେ ବିଶ୍ଳେଷଣ କରିବା ଶିଖୁ।
1. ସନ୍ଧି ଓ ସମାସ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ତୁମେ କେଉଁ ଦୁଇ-ସୋପାନ ପଦ୍ଧତି ଦେବ? ବିଦ୍ୟାଳୟ ଉଦାହରଣରେ ଦେଖାଅ।
Read the worked answer
ସୋପାନ ୧ - ବର୍ଣ୍ଣ ସ୍ତର (ସନ୍ଧି): ଦୁଇ ଶବ୍ଦ ମିଶିବା ବେଳେ ବର୍ଣ୍ଣର କ'ଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହେଲା? ବିଦ୍ୟା + ଆଳୟ → ବିଦ୍ୟାଳୟ। 'ଆ' ର ଦୁଇଟି ମିଶି ଗୋଟିଏ 'ଆ' ହୋଇଛି - ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ଵର ସନ୍ଧି।
ସୋପାନ ୨ - ଅର୍ଥ ସ୍ତର (ସମାସ): ପ୍ରଥମ ପଦ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦର ବିଶେଷଣ କି ଅଧୀନ ଅର୍ଥ ଦେଉଛି? 'ବିଦ୍ୟାର ଆଳୟ' - ଏହା ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ ସମାସ।
ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା: ଗୋଟିଏ ଶବ୍ଦରେ ସନ୍ଧି ଓ ସମାସ ଉଭୟ ଥାଇପାରେ। ତେଣୁ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଶ୍ନ ପଢ଼ - 'ସନ୍ଧି' ପଚାରୁଛି କି 'ସମାସ' ପଚାରୁଛି। ଏହି ଦୁଇ ସୋପାନ ବୋର୍ଡରେ ଲେଖି ପ୍ରତ୍ୟେକ ନୂଆ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରୟୋଗ କରାଅ।
2. ଜଣେ ଛାତ୍ର ଉତ୍ତରରେ ଉଭୟ 'ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି' ଓ 'ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ' ଲେଖିଛି - ତାକୁ ତୁମେ କିପରି ମାର୍କ ଦେବ, ଏବଂ ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତିର ନୀତି କ'ଣ?
Read the worked answer
ନିଷ୍ପତ୍ତି ପ୍ରଶ୍ନର ଭାଷା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ଉତ୍ତରର ଲମ୍ବ ଉପରେ ନୁହେଁ।
- ପ୍ରଶ୍ନ ଯଦି ସ୍ପଷ୍ଟ 'କେଉଁ ସମାସ ଅଛି?' ପଚାରିଛି - ଉଭୟ ଲେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ଉତ୍ତର ('ଷଷ୍ଠୀ ତତ୍ପୁରୁଷ') ଅଛି, ତେଣୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ; କେବଳ 'ଦୀର୍ଘ ସନ୍ଧି' ଲେଖିଥିବା ୩୧ ଜଣଙ୍କୁ ଶୂନ୍ୟ।
- ପ୍ରଶ୍ନ ଯଦି 'ବିଦ୍ୟାଳୟ ଶବ୍ଦର ସନ୍ଧି ଓ ସମାସ ବିଶ୍ଳେଷଣ କର' ଭଳି ଦୁଇଟି ଚାହିଁଛି - ଉଭୟ ଲେଖିଥିବା ଛାତ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍କ ପାଇବ, କେବଳ ଗୋଟିଏ ଲେଖିଥିଲେ ଅଧା।
ନୀତି: ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପ୍ରଶ୍ନର ଚାହିଦାକୁ ମାପେ, ଉତ୍ତରରେ ଅଧିକ ଲେଖା ଥିଲେ ବି ମାର୍କ ବଢ଼େ ନାହିଁ। ଏହା ଶ୍ରେଣୀରେ ଘୋଷଣା କରିଦିଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀ ପ୍ରଶ୍ନ ପଢ଼ିବାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବେ।
3. 'ପୀତାମ୍ବର'କୁ କର୍ମଧାରୟ ଲେଖିଥିବା ୨୫ ଜଣଙ୍କୁ ବହୁବ୍ରୀହି ଚିହ୍ନଟର ସ୍ଥିର ପରୀକ୍ଷା ଦିଅ।
Read the worked answer
ପରୀକ୍ଷା ପ୍ରଶ୍ନ: ପୂର୍ବପଦ ଓ ଉତ୍ତରପଦର ଅର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ତୃତୀୟ ଏକ ଅର୍ଥ (ଅନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବସ୍ତୁ) ବୁଝାଉଛି କି?
ପୀତାମ୍ବର = ପୀତ ଅମ୍ବର ଯାହାର = ବିଷ୍ଣୁ/କୃଷ୍ଣ। ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଅର୍ଥ ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ, ବରଂ ବସ୍ତ୍ର ପରିଧାନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି। ତେଣୁ ଏହା ବହୁବ୍ରୀହି।
ତୁଳନା କର: ନୀଳକମଳ = ନୀଳ କମଳ - ଏଠାରେ ବିଶେଷଣ ଓ ବିଶେଷ୍ୟ ମିଶି ସେହି ଅର୍ଥ ହିଁ ରହେ, ତେଣୁ କର୍ମଧାରୟ।
ଶ୍ରେଣୀ ଅଭ୍ୟାସ: ପାଞ୍ଚଟି ଶବ୍ଦ ଦିଅ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଥର ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଥ ଲେଖାଅ, ତାପରେ ସମାସର ନାମ। ଅର୍ଥ ନ ଲେଖି ନାମ ଲେଖିଲେ ମାର୍କ ଦିଆଯିବ ନାହିଁ - ଏହି ନିୟମ ରଖିଲେ ୨୫ ଜଣଙ୍କ ଅନୁମାନ ବନ୍ଦ ହେବ।