పద్యం (Poetry): రసం, అలంకారం, కావ్య భావం
పద్యం విభాగం నిర్దిష్ట పద్యాలపై రసం, అలంకారం, భావం, ప్రతిపాదన, కవి ఉద్దేశం అడుగుతుంది. పద్యాన్ని పూర్తిగా చదివి, ప్రతిపాదనను గుర్తించి, ఆధారం చూపి సమాధానం రాయాలి. పద్య భాగాన్ని ఉదహరించకపోతే విశ్లేషణ బలహీనమవుతుంది.
రసం మరియు భావం
రసం = భావం + విభావ + అనుభావ + వ్యభిచారి భావం. పరీక్షలో ప్రధాన భావాన్ని మాత్రమే గుర్తించి, ఆ భావాన్ని పద్యంలోని మాటలతో సమర్థించాలి. నవరసాలు: శృంగారం, కరుణ, వీర, హాస్య, అద్భుత, భయానక, బీభత్స, రౌద్ర, శాంత.
అలంకారం
ఉపమలో ఉపమేయం, ఉపమానం, సమాన ధర్మం, వాచకం నాలుగూ ఉంటాయి. రూపకంలో ఉపమేయం ఉపమానమే అవుతుంది; ‘వలె/లాంటి’ ఉండదు. ఉత్ప్రేక్షలో ఊహ ప్రధానం; అతిశయోక్తిలో పెంపు; అర్థాంతరన్యాసంలో ఒక భావాన్ని మరో ఉదాహరణతో బలపరచడం.
పద్య ధ్వని
ప్రాస, యతి, గణాలు పద్యానికి లయ ఇస్తాయి. అయితే అలంకారం పేరు చెప్పినంత మాత్రాన మార్కులు రావు; ఆ అలంకారం ఎలా ఏర్పడిందో విడమరచి చెప్పాలి.
ఉదాహరణ: “చంద్రుడు వెండి తట్టవలె ప్రకాశిస్తున్నాడు.” ఇది ఉపమ; ఎందుకంటే చంద్రుడు = ఉపమేయం, వెండి తట్ట = ఉపమానం, ప్రకాశం = సమాన ధర్మం, ‘వలె’ = వాచకం. ఇదే ‘చంద్రుడు వెండి తట్ట’ అన్నట్లు రూపకం అవుతుంది, కానీ వాక్యంలో ‘వలె’ ఉన్నందున ఉపమ. రసం: ప్రశాంతమైన సౌందర్య భావం; ఆధారం ‘ప్రకాశిస్తున్నాడు’ అనే క్రియ.
మార్కులు తగ్గించే పొరపాట్లు: అలంకారం పేరు రాసి లక్షణం చెప్పకపోవడం; ఉపమ/రూపకం కలపడం; రసాన్ని భావంతో సమానం చేయడం; పద్య భాగాన్ని ఉదహరించకపోవడం; కవి ఉద్దేశాన్ని సందర్భం నుంచి విడదీయడం.