गद्य उत्तरमा प्रमाण र प्रश्नको केन्द्र
एक शिक्षकले द्वितीय भाषा नेपालीको ५ अंकको गद्य उत्तर जाँच्दै छन्। प्रश्न थियो: 'निर्धारित पाठमा आमाको चिठीले मुख्य पात्रको मनस्थिति कसरी देखाउँछ?' विद्यार्थीको उत्तर ११० शब्दको छ: पहिलो अनुच्छेदमा उसले पात्र गाउँ छोडेर सहर जाने कथा संक्षेपमा लेख्छ; दोस्रोमा 'आमाको चिठीले धेरै दुःख दिन्छ' भन्छ; तेस्रोमा चिठीको मिति २०७८ असार ५ लेख्छ, तर पाठमा त्यो मिति छैन। उत्तरमा चिठीको एउटा वाक्यांश उद्धृत छैन। अन्त्यमा उसले 'यसैले मैले यो पाठ मन पराएँ' भन्छ, जुन प्रश्नसँग सम्बन्धित छैन। उत्तरमा प्रश्नको 'कसरी' भन्ने प्रश्नको सीधा जवाफ छैन। शिक्षकको मार्किङ योजना: विषयवस्तु ३, अभिव्यक्ति २। विद्यार्थीले सुरुमै 'चिठीले मनस्थिति देखाउँछ' भने पनि त्यसपछि कथावस्तुको पुनर्कथन गर्छ। कक्षामा ४० विद्यार्थी छन् र यही प्रश्नको उत्तर धेरैले यसै गरी लेखेका छन्। शिक्षकसँग ३ दिनमा ४० उत्तर जाँच्ने समय छ।
1. विद्यार्थीको उत्तरले प्रश्नको केन्द्रविन्दु कहाँ गुमाएको छ? दुई कारण दिनुहोस्।
Read the worked answer
केन्द्रविन्दु 'चिठीले मनस्थिति कसरी देखाउँछ' भन्ने हो, 'कथा के हो' होइन।
- पहिलो कारण, उत्तरको ठूलो भाग कथावस्तुको पुनर्कथनमा गएको छ; चिठीको भाषा, बिम्ब वा पात्रको प्रतिक्रियाबारे विश्लेषण छैन।
- दोस्रो कारण, एउटा पनि वाक्यांश उद्धृत छैन; 'धेरै दुःख दिन्छ' भन्ने सामान्य भनाइले पाठको प्रमाण दिँदैन।
- थप, गलत मितिले तथ्यगत शुद्धता कमजोर बनाएको छ।
त्यसैले उत्तर विषयसँग सम्बन्धित भए पनि प्रश्नको 'कसरी' भन्ने प्रक्रियागत माग पूरा गर्दैन।
2. शिक्षकले विषयवस्तुतर्फ ३ मा कति अंक दिनु उपयुक्त हुन्छ? निर्णयको आधार लेख्नुहोस्।
Read the worked answer
विषयवस्तुतर्फ १/३ उपयुक्त हुन्छ।
कारण: विद्यार्थीले चिठीले दुःख दिन्छ भन्ने सम्बन्धित बुँदा उल्लेख गरेको छ, त्यसैले शून्य दिनु कठोर हुन्छ। तर २/३ दिनका लागि चिठीको वाक्यांश, बिम्ब वा पात्रको मनोविज्ञानको विश्लेषण चाहिन्छ, जुन छैन। गलत मिति र अप्रासंगिक अन्त्यले पनि अंक घटाउँछ। यदि मार्किङ योजनामा 'प्रमाणसहित व्याख्या' अनिवार्य भनिएको छ भने १/३ नै रक्षात्मक हुन्छ; १.५ दिनुभन्दा पहिले विद्यार्थीलाई प्रमाण के हो भनेर देखाउनु राम्रो हुन्छ।
3. अर्को कक्षाका लागि एउटा छोटो फिडब्याक वाक्य लेख्नुहोस् जसले विद्यार्थीलाई सुधार्न मद्दत गर्छ।
Read the worked answer
फिडब्याक: 'तिमीले चिठीले दुःख दिन्छ भन्यौ, अब चिठीको कुनै एक वाक्यांश उद्धृत गरेर त्यसले पात्रको मनस्थिति कसरी देखाउँछ भनेर एक वाक्यमा लेख; कथाको पुनर्कथन हटाऊ।'
यो वाक्य specific छ: के सुधार्ने (उद्धरण र विश्लेषण) र के हटाउने (पुनर्कथन) दुवै भन्छ। साथै 'कसरी' भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन सिकाउँछ। ४० उत्तर जाँच्ने समय सीमामा यही एउटा वाक्य सबैलाई दिन सकिन्छ; त्यसपछि कक्षामा एक उदाहरण देखाउँदा सुधार छिटो हुन्छ।