صلاحیت نسبی، شرط صلاحیت و افزودن خوانده برای ساختن صلاحیت

۱) زمان طرح ایراد: طبق ماده ۸۴ قانون آیین دادرسی مدنی، ایراد عدم صلاحیت نسبی باید در اولین جلسهٔ دادرسی و پیش از دفاع ماهوی مطرح شود؛ خوانده چنین کرده، پس ایراد قابل استماع است. ۲) اصل، صلاحیت دادگاه اقامتگاه خوانده است (ماده ۱۱ قانون آیین دادرسی مدنی)، اما طرفین در دعاوی قراردادی می‌توانند با توافق، دادگاه دیگری را برای رسیدگی تعیین کنند. این شرط تا زمانی معتبر است که صریح، محصور در همان درجهٔ دادگاه و ناقض صلاحیت ذاتی نباشد. ۳) در فرض سؤال، شرط در صفحهٔ ۷۹ و با حروف ریز آمده و خوانده آن صفحه را امضا نکرده است؛ چنین شرطی که در قرارداد الحاقی و بدون مذاکرهٔ واقعی گنجانده شده، در صورت تردید باید به زیان تنظیم‌کننده تفسیر شود. صرف امضای قرارداد توسط خوانده دلیل آگاهی او از همهٔ شروط نیست، هرچند امضای قرارداد امارهٔ اطلاع است. ۴) شکایت پیشین خواهان در کرج، به‌تنهایی صلاحیت کرج را برای این دعوا ایجاد نمی‌کند؛ آن اقدام فقط نسبت به همان دعوا اثر دارد. نتیجه: دادگاه باید نخست اعتبار شرط را احراز کند؛ اگر شرط را معتبر بداند ایراد را رد و رسیدگی را ادامه می‌دهد، وگرنه قرار عدم صلاحیت صادر می‌کند.

قاعدهٔ ماده ۸۴ روشن است: ایراد عدم صلاحیت نسبی باید پیش از دفاع ماهوی در اولین جلسه مطرح شود. دفاع ماهوی یعنی پاسخ به اصل ادعا، مانند انکار بدهی یا استناد به ایفای تعهد؛ تقدیم لایحه در ماهیت و شرکت در جلسهٔ کارشناسی، دفاع ماهوی محسوب می‌شود. بنابراین ایراد بعدی مسموع نیست و دادگاه به رسیدگی ادامه می‌دهد؛ مگر اینکه خود را فاقد صلاحیت ذاتی بداند که در هر مرحله و حتی بدون ایراد باید قرار عدم صلاحیت صادر کند. نکتهٔ دیگر اینکه اگر ایراد در همان جلسهٔ اول ولی پس از ارائهٔ دفاع ماهوی مطرح شده باشد، دیگر اثر ندارد. اگر خوانده در لایحه صریحاً اعلام کرده باشد که ایراد صلاحیت را در اولین فرصت مطرح می‌کند، رویهٔ محاکم متفاوت است، ولی قاعدهٔ حاکم همان تقدم دفاع ماهوی است. صدور قرار کارشناسی نیز نشانهٔ ورود دادگاه به ماهیت است و ایراد متأخر پذیرفته نمی‌شود.

صلاحیت بر اساس وضعیت در زمان تقدیم دادخواست تعیین می‌شود. افزودن خوانده پس از ایراد، اگر فقط برای ساختن صلاحیت باشد، مصداق سوءاستفاده از فرآیند و تقلب نسبت به صلاحیت است و پذیرفته نمی‌شود. اگر بین خواندهٔ دوم و دعوا ارتباط واقعی و تضامن باشد، مثلاً شریک ضامن یا متعهد تضامنی، و خواسته علیه هر دو یکی باشد، اقامتگاه یکی از خواندگان می‌تواند مبنای صلاحیت باشد؛ ولی در فرضی که شریک فقط به‌صورت صوری اضافه شده، دادگاه باید نسبت به شریک جدید قرار رد یا عدم استماع و نسبت به خواندهٔ اصلی قرار عدم صلاحیت صادر کند. معیار، وجود دعوای واحد و ارتباط واقعی است، نه صرف اقامتگاه. اگر خواهان ادعا کند شریک واقعاً متعهد تضامنی است، باید اسناد تکلیف‌آور مانند قرارداد یا ضمانت‌نامه ارائه کند.