Iran Judgeship Exam (Ghazavvat) common mistakes
Iran Judgeship Exam (Ghazavvat) · Understand the traps and how to avoid them.
در پاسخ به سوالات حقوق مدنی، به‌جای تحلیل ماده قانون مدنی، به عرف یا اصول کلی استناد می‌کنند و گاه حکم ماده را با قاعده فقهی متفاوت اشتباه می‌گیرند.
داوطلبان تصور می‌کنند حقوق مدنی ایران کاملاً برگرفته از فقه است و هر قاعده فقهی را عیناً قانون می‌پندارند؛ در حالی که قانونگذار در برخی موارد از جمله خیارات، شفعه و ارث، حکم متفاوتی برگزیده است. همچنین عدم تسلط بر شماره مواد و محتوای دقیق آنها باعث می‌شود به کلیات بسنده کنند.
What to do instead
برای هر مبحث کلیدی (بیع، خیارات، اجاره، وکالت، ضمان، ارث، شفعه) متن مواد قانون مدنی را با دقت مطالعه و خلاصه‌نویسی کنید. جدولی تهیه کنید که در یک ستون حکم قانون و در ستون دیگر قاعده فقهی امامیه را نشان دهد و موارد اختلاف را مشخص کنید. در آزمون، ابتدا شماره ماده و متن آن را به یاد آورید و سپس استدلال کنید.
در آیین دادرسی مدنی، مواعد قانونی (مانند مهلت تجدیدنظرخواهی، واخواهی، اعتراض ثالث) و آثار عدم رعایت آنها را با یکدیگر اشتباه می‌گیرند و گاه مواعد را با مواعد آیین دادرسی کیفری مقایسه می‌کنند.
تعدد مواعد و تشابه ظاهری آنها (مثلاً ۲۰ روز برای تجدیدنظر و ۱۰ روز برای واخواهی) و همچنین تغییرات قانونی، باعث سردرگمی می‌شود. داوطلب به‌جای حفظ دقیق، به حافظه کلی اتکا می‌کند.
What to do instead
یک جدول جامع از تمام مواعد آیین دادرسی مدنی (مواعد اعتراض، تجدیدنظر، فرجام‌خواهی، اعاده دادرسی) تهیه کنید و برای هر مورد مبدأ، مدت، مرجع و اثر آن را بنویسید. تمرین کنید که در متن سوال، تاریخ شروع و پایان موعد را محاسبه کنید. مواد قانونی مربوطه را نیز در کنار جدول یادداشت کنید.
در حقوق جزای اختصاصی، ارکان جرم را به‌صورت کلی بیان می‌کنند و عنصر روانی (سوءنیت) را با انگیزه یا هدف مرتکب اشتباه می‌گیرند؛ همچنین در جرایم مقید به نتیجه، رابطه سببیت را نادیده می‌گیرند.
داوطلبان به حفظ عنوان مجرمانه بسنده می‌کنند و به تحلیل دقیق عناصر سه‌گانه (قانونی، مادی، روانی) نمی‌پردازند. در برخی جرایم مانند کلاهبرداری، خیانت در امانت و سرقت، تمایز عنصر روانی از انگیزه دشوار است.
What to do instead
برای هر جرم مهم (سرقت، کلاهبرداری، خیانت در امانت، قتل، ضرب و جرح، جعل، استفاده از سند مجعول) یک برگه تحلیل بنویسید: عنصر قانونی (ماده)، عنصر مادی (رفتار، اوضاع و احوال، نتیجه)، عنصر روانی (علم و عمد) و شرایط خاص. تفاوت سوءنیت عام و خاص را با مثال تمرین کنید. در پاسخ، صریحاً بنویسید که انگیزه خارج از عنصر روانی است.
در آیین دادرسی کیفری، اختیارات دادستان و بازپرس را در تحقیقات مقدماتی با یکدیگر اشتباه می‌گیرند و به‌ویژه در مورد قرارهای تأمین و نظارت قضایی، مرجع صالح و شرایط صدور را نادرست بیان می‌کنند.
ساختار جدید قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ و اصلاحات بعدی، صلاحیت‌ها را تغییر داده است. داوطلبانی که با قانون قدیم آشنا هستند، دچار خطای ناشی از اطلاعات منسوخ می‌شوند. همچنین تشابه ظاهری برخی قرارها (بازداشت موقت، قرار نظارت قضایی) باعث اشتباه می‌شود.
What to do instead
متن قانون آیین دادرسی کیفری ۱۳۹۲ (مواد ۲۲ به بعد و مواد مربوط به قرارهای تأمین) را مطالعه و جدولی از صلاحیت‌های دادستان، بازپرس و دادرس تهیه کنید. برای هر قرار، مرجع صدور، مدت و امکان اعتراض را مشخص کنید. تمرین کنید که در سوالات، نقش هر مقام را به‌طور صریح از هم تفکیک کنید.
در حقوق تجارت، تاجر و اعمال تجاری را با یکدیگر خلط می‌کنند و ضمانت‌های خاص تاجر (مانند ورشکستگی، دفتر تجاری، حق تقدم) را به اشخاص غیرتاجر نیز تعمیم می‌دهند.
تعریف تاجر در ماده ۱ قانون تجارت و اعمال تجاری در ماده ۲، ظاهراً ساده است، اما داوطلبان به تفاوت بین تاجر بودن و انجام عمل تجاری توجه نمی‌کنند. همچنین برخی مقررات مانند ورشکستگی فقط برای تاجر است، ولی به اشخاص عادی نیز نسبت داده می‌شود.
What to do instead
برای هر مبحث (تاجر، اعمال تجاری، شرکت‌های تجاری، اسناد تجاری، ورشکستگی) مشخص کنید که حکم قانونی مربوط به «تاجر» است یا «عمل تجاری» یا هر دو. مواد ۱ تا ۵ قانون تجارت را با دقت بخوانید و برای هر مثال تعیین کنید که آیا طرف تاجر است و آیا عمل تجاری محسوب می‌شود. جدولی از آثار حقوقی تاجر بودن تهیه کنید.
در ادله اثبات دعوی، بار اثبات را همیشه بر عهده خواهان می‌دانند و نقش امارات، اقرار و سوگند را در جابه‌جایی بار اثبات نادیده می‌گیرند؛ همچنین ارزش اثباتی هر دلیل را با دیگری مقایسه نمی‌کنند.
قاعده کلی «البینة علی المدعی» در ذهن داوطلب نقش بسته و به استثنائات آن (مانند دعاوی علیه متصرف، دعاوی مربوط به حق انتفاع، اماره تصرف) توجه نمی‌کند. همچنین ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی را فقط برای خواهان حفظ می‌کند.
What to do instead
ماده ۱۲۵۷ قانون مدنی و مواد مربوط به ادله در قانون آیین دادرسی مدنی را مطالعه کنید. برای هر دلیل (اقرار، سند، شهادت، اماره، سوگند) شرایط اعتبار، ارزش اثباتی و مواردی که بار اثبات را تغییر می‌دهد را یادداشت کنید. تمرین کنید که در یک سناریوی فرضی مشخص کنید کدام دلیل بر دیگری تقدم دارد و چرا.
در حقوق خانواده، شرایط و آثار طلاق توافقی و طلاق یک‌طرفه را با یکدیگر اشتباه می‌گیرند و در مورد مهریه، نفقه و حضانت، قواعد آمره را با توافق طرفین قابل تغییر می‌پندارند.
قانون حمایت خانواده و قانون مدنی در این زمینه مقررات آمره‌ای دارند که برخی قابل اسقاط یا تغییر نیستند (مانند حضانت، نفقه اقارب). داوطلبان به دلیل کثرت مواد و اصلاحات، دچار اشتباه می‌شوند و گاه توافقات خارج از دادگاه را کافی می‌دانند.
What to do instead
مواد کلیدی قانون مدنی (۱۰۶۲ به بعد) و قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱ را با دقت بخوانید. برای هر موضوع (مهریه، نفقه، حضانت، طلاق، ارث) مشخص کنید که آیا قاعده آمره است یا قابل توافق. جدولی از تشریفات طلاق (توافقی، یک‌طرفه، خلع، مبارات) تهیه کنید و نقش دادگاه و مرکز مشاوره را مشخص نمایید.
در فقه مدنی و جزایی، احکام را بدون توجه به تفاوت‌های بین فتوای مشهور و نظر قانونگذار بیان می‌کنند و در مسائل جزایی، حدود و تعزیرات را با یکدیگر خلط می‌کنند.
داوطلبان تصور می‌کنند هر آنچه در فقه امامیه مشهور است، عیناً در قانون آمده است. در حالی که قانون مجازات اسلامی در مواردی مانند حد سرقت، شرایط خاصی افزوده یا تغییر داده است. همچنین تفاوت حد و تعزیر از نظر نوع، مقدار و مرجع تعیین، نیازمند دقت است.
What to do instead
برای هر باب فقهی (حدود، قصاص، دیات، تعزیرات) خلاصه‌ای از مواد قانون مجازات اسلامی ۱۳۹۲ تهیه کنید و در کنار آن نظر مشهور فقهی را بنویسید. تفاوت‌های حد و تعزیر را در جدولی با معیارهایی مانند نوع مجازات، قابل تعطیل بودن، مرجع تعیین و شرایط اثبات مشخص کنید. در پاسخ‌ها صریحاً بنویسید که مبنای حکم، ماده قانونی است.
در حقوق اساسی و اداری، صلاحیت‌های نهادها (مجلس، شورای نگهبان، دیوان عدالت اداری، رئیس‌جمهور) را با یکدیگر اشتباه می‌گیرند و در مورد نظارت بر مصوبات، مرجع صالح را نادرست تعیین می‌کنند.
تعدد نهادهای نظارتی و تشابه ظاهری برخی صلاحیت‌ها (مانند نظارت شورای نگهبان بر مصوبات مجلس و نظارت دیوان عدالت اداری بر آیین‌نامه‌ها) باعث سردرگمی می‌شود. داوطلب به‌جای مراجعه به اصول قانون اساسی، به حافظه عمومی اتکا می‌کند.
What to do instead
اصول مربوط به هر نهاد را در قانون اساسی (به‌ویژه اصول ۵۷ به بعد، ۹۱ به بعد، ۱۷۰ و ۱۷۳) مطالعه و جدولی از صلاحیت‌ها تهیه کنید. برای هر نوع مصوبه (قانون عادی، آیین‌نامه، بخشنامه) مشخص کنید که مرجع نظارت بر آن کدام است. تمرین کنید که در سوالات، ابتدا نوع مصوبه و سپس مرجع صالح را تعیین کنید.
در اخلاق حرفه‌ای قضایی، صرفاً به بیان کلیات اخلاقی بسنده می‌کنند و در مواجهه با سناریوهای تعارض منافع (مانند رابطه خویشاوندی با طرفین، اظهارنظر قبلی، دریافت هدیه) حکم مشخص و مستند به مقررات را ارائه نمی‌دهند.
داوطلبان تصور می‌کنند اخلاق قضایی مجموعه‌ای از توصیه‌های اخلاقی است، نه مقررات الزام‌آور. بنابراین به مواد قانونی مانند قانون نظارت بر رفتار قضات و آیین‌نامه آن توجه نمی‌کنند و در پاسخ به سناریوها، به کلی‌گویی روی می‌آورند.
What to do instead
متن قانون نظارت بر رفتار قضات و آیین‌نامه اجرایی آن را مطالعه کنید و مواد مربوط به ممنوعیت‌ها (اهدای هدیه، اشتغال به مشاغل دیگر، افشای اسرار، رد دادرس) را یادداشت کنید. برای هر سناریو، ابتدا قاعده قانونی، سپس تحلیل و در نهایت نتیجه را بنویسید. تمرین کنید که پاسخ شما مستند به ماده قانونی باشد، نه توصیه اخلاقی.