طلاق به دلیل عسر و حرج، حضانت فرزندان و مهریهٔ عندالمطالبه
زوجین در سال ۱۳۹۰ ازدواج کرده‌اند؛ مهریه ۱۱۰۰ سکهٔ طلا و عندالمطالبه است. حاصل زندگی دو فرزند است: پسر ۹ ساله و دختر ۶ ساله. زوجه در ۱۴۰۳/۰۱/۲۰ دادخواست طلاق تقدیم می‌کند و به اعتیاد ده‌سالهٔ زوج به مواد مخدر، دو بار محکومیت کیفری او به ضرب و شتم و ترک انفاق، و گزارش آزمایشگاه اشاره می‌کند. زوج طلاق را نمی‌پذیرد و می‌گوید زوجه هشت ماه پیش بدون اذن او خانه را ترک کرده و ناشزه است؛ او می‌گوید ۳۰۰ سکه پرداخت کرده و بقیه را به دلیل اعسار نمی‌تواند بپردازد. زوجه نفقهٔ معوق هشت ماه و حضانت هر دو فرزند را می‌خواهد. دادگاه پرونده را به داوری ارجاع داده؛ داور زوج حاضر به امضا نشده و داور زوجه گزارش داده امکان سازش نیست. مادر زوج برای نگهداری بچه‌ها اعلام آمادگی کرده و زوج می‌گوید زوجه شاغل است و شب‌ها خانه نیست.
1. آیا دادگاه می‌تواند بدون رضایت زوج حکم طلاق صادر کند؟
Read the worked answer
ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی به دادگاه اجازه می‌دهد در صورت عسر و حرج ناشی از ادامهٔ زندگی، با رعایت شرایط، طلاق را صادر کند. اعتیاد ده‌سالهٔ زوج و محکومیت‌های کیفری به ضرب و شتم و ترک انفاق از مصادیق روشن عسر و حرج‌اند و نیاز به تکرار خشونت ندارند. دادگاه باید ابتدا داوری را تجربه کند؛ ارجاع به داوری در قانون حمایت خانواده الزامی است، اما عدم امضای داور زوج یا شکست داوری مانع رسیدگی دادگاه نیست. دادگاه باید شخصاً احراز کند که ادامهٔ زندگی برای زوجه غیرقابل تحمل است و امکان سازش وجود ندارد. ترک منزل از سوی زوجه، اگر در واکنش به اعتیاد و خشونت باشد، به‌تنهایی عسر و حرج را از بین نمی‌برد و مانع طلاق نیست؛ فقط ممکن است بر نفقه اثر بگذارد. بنابراین دادگاه می‌تواند با احراز شرایط طلاق را صادر کند؛ این طلاق در فرض صدور بدون رضایت زوج، بائن است و حق رجوع ندارد.
2. حضانت فرزندان ۹ ساله و ۶ ساله در فرض اعتیاد پدر چگونه تعیین می‌شود؟
Read the worked answer
طبق ماده ۱۱۶۹ قانون مدنی (اصلاحی ۱۳۸۲)، حضانت فرزند تا هفت سال با مادر است. پس دختر ۶ ساله در حضانت مادر می‌ماند، مگر اینکه مصلحت او اقتضای دیگری داشته باشد. پسر ۹ ساله از نظر قانون در مرحلهٔ حضانت پدر قرار دارد، ولی حضانت حق و تکلیف است و مقید به مصلحت کودک؛ اعتیاد پدر و سابقهٔ خشونت می‌تواند موجب سلب حضانت یا محدودیت آن شود (ماده ۱۱۷۳ و قاعدهٔ مصلحت). دادگاه باید گزارش مددکار اجتماعی و گزارش بهزیستی بگیرد و توانایی مادر را بسنجد. شاغل بودن مادر یا نبودن او در منزل در شب‌ها به‌تنهایی موجب سلب حضانت نیست، اگر ترتیبی برای نگهداری کودک، مثلاً کمک مادربزرگ، وجود داشته باشد. مادر می‌تواند برای پسر نیز تقاضای حضانت یا حق ملاقات گسترده کند. در هر حال، حق ملاقات پدر با کودکان، در صورت عدم خطر، حفظ می‌شود.
3. تکلیف مهریه، نفقهٔ معوق و ادعای اعسار زوج چیست؟
Read the worked answer
مهریه عندالمطالبه است و زوجه می‌تواند کل ۱۱۰۰ سکه را مطالبه کند. ادعای پرداخت ۳۰۰ سکه باید با دلیل، مانند رسید یا اقرار، اثبات شود؛ صرف ادعا کافی نیست. اعسار زوج مانع مطالبه نیست، بلکه می‌تواند موجب تقسیط یا اعطای مهلت در اجرای محکومیت مالی شود؛ زوج باید اعسار خود را در مرجع قانونی، یعنی دادگاه یا اجرای احکام، اثبات کند. نشوز زوجه موجب سقوط مهریه نمی‌شود. اما نفقه: اگر زوجه بدون عذر موجه منزل را ترک کرده باشد، از تاریخ نشوز نفقه تعلق نمی‌گیرد؛ ولی اگر ترک منزل به دلیل اعتیاد و ضرب و شتم زوج باشد، نشوز محقق نشده و نفقهٔ معوق هشت ماه قابل مطالبه است. دادگاه باید تاریخ و علت ترک منزل را با شهادت و گزارش‌های موجود روشن کند.