رد دادرس، هدیهٔ وکیل و پیش‌داوری عمومی
قاضی «ن» با ۱۵ سال سابقه در شعبهٔ ۵ دادگاه عمومی حقوقی تهران، به دعوای مطالبهٔ ۵۰ میلیارد ریال بین شرکت «الف» و شرکت «ب» رسیدگی می‌کند. پس از جلسهٔ اول، او متوجه می‌شود مدیرعامل شرکت ب، پسرعموی همسر اوست. وکیل شرکت الف، شاگرد سابق اوست و دو هفته پیش به مناسبت نوروز یک فرش دستباف به ارزش حدود ۵۰ میلیون ریال به منزل او فرستاده است. پسر قاضی در شرکت الف کار می‌کند. قاضی چند روز پیش در یک مراسم عمومی گفته است: «هر دو شرکت فاسدند و باید تعطیل شوند.» همسر قاضی نیز سهامدار شرکت ب است. وکیل شرکت ب در تماس تلفنی از قاضی خواسته است پرونده را «با نگاه مثبت» ببیند.
1. آیا قاضی باید از رسیدگی امتناع کند و مبنای آن چیست؟
Read the worked answer
ماده ۹۱ قانون آیین دادرسی مدنی جهات رد دادرس را برشمرده است: قرابت نسبی یا سببی با یکی از طرفین در درجات معین، ذی‌نفع بودن، داشتن رابطهٔ کارگری یا کارفرمایی، و اظهارنظر قبلی دربارهٔ موضوع. پسرعموی همسر ممکن است در درجات مذکور نباشد، ولی مجموع اوضاع، یعنی فرش، شاگرد سابق، اشتغال پسر قاضی در شرکت خواهان و اظهارنظر عمومی، جهت عادله ایجاد می‌کند و اصل بی‌طرفی و ظاهر بی‌طرفی را خدشه‌دار می‌کند. قاضی موظف است به رئیس حوزه اعلام و از رسیدگی خودداری کند؛ شعبهٔ دیگر یا قاضی دیگر ادامه می‌دهد. طرفین نیز می‌توانند رد دادرس را تا پیش از پایان دادرسی و به‌محض اطلاع بخواهند. اگر قاضی با وجود این جهات حکم صادر کند، حکم در تجدیدنظر قابل نقض است و تخلف انتظامی نیز محقق می‌شود.
2. دریافت فرش از وکیل طرف دعوا چه ماهیتی دارد و تکلیف قاضی چیست؟
Read the worked answer
دریافت هرگونه وجه یا مال از اصحاب دعوا یا وکلای آنان، حتی به‌عنوان هدیه، با شأن قضاوت و اصل بی‌طرفی ناسازگار است. اگر ارتباط آن با پرونده و قصد جلب نظر اثبات شود، می‌تواند مصداق ارتشاء باشد و مجازات سنگین دارد. حتی بدون اثبات رابطهٔ مالی مستقیم، دریافت چنین هدیه‌ای تخلف انتظامی موضوع قانون نظارت بر رفتار قضات است. تکلیف فوری قاضی: بازگرداندن فوری فرش، اعلام موضوع به رئیس حوزه، خودداری از رسیدگی و ثبت در پرونده. سکوت و نگه‌داشتن هدیه، ظن تبانی ایجاد می‌کند و می‌تواند موجب تعقیب انتظامی و کیفری شود. همچنین وکیل هدیه‌دهنده نیز ممکن است با تخلف انتظامی در کانون وکلا روبه‌رو شود. تماس تلفنی درخواست‌کنندهٔ نگاه مثبت نیز باید در پرونده ثبت و گزارش شود.
3. اظهارنظر عمومی قاضی، اشتغال پسر او در شرکت خواهان و سهامداری همسرش چه اثری دارد؟
Read the worked answer
اظهارنظر عمومی پیش از صدور حکم، پیش‌داوری است و با اصل بی‌طرفی و منع افشای اسرار پرونده منافات دارد؛ اگر موجب وهن دستگاه قضایی یا هتک حیثیت طرفین شود، تخلف انتظامی است و ممکن است مسئولیت مدنی داشته باشد. اشتغال پسر قاضی در شرکت خواهان به‌تنهایی موجب رد دادرس نیست، اما تعارض منافع ایجاد می‌کند و در کنار سهامداری همسر در شرکت خوانده، ظاهر بی‌طرفی را از بین می‌برد. قاضی باید این موضوع‌ها را نیز افشا کند. اقدام درست، امتناع از رسیدگی و ارجاع پرونده به شعبهٔ دیگر است. اگر حکمی صادر شده باشد، طرف زیان‌دیده می‌تواند با استناد به این جهات تجدیدنظر یا اعادهٔ دادرسی بخواهد. قاضی باید از هر اظهارنظر بعدی دربارهٔ پرونده در فضای عمومی و شبکه‌های اجتماعی خودداری کند.