Tveir textar um síma í tíma: tilgangur, uppbygging og afstaða
Bekkurinn á að bera saman tvo stutta texta um símanotkun í skólanum. Texti A er lesarabréf í fréttablaðinu, skrifað af foreldri: „Ég hef tvisvar þurft að sækja son minn í skólann vegna þess að hann var með símann undir borðinu. Kennarar eiga ekki að vera lögreglumenn. Ef skólinn bannar ekki síma strax, munum við foreldrar taka málin í okkar eigin hendur. Auðvitað vitum við öll að símar eyðileggja einbeitingu barna.“ Textinn er um 180 orð, án talna, með einni sögu. Texti B er frétt á vef skólans: „Í könnun meðal 320 nemenda í 8.–10. bekk kom fram að 41% segjast nota síma í tíma að minnsta kosti einu sinni á dag. Af þeim sem svöruðu sögðu 18% að símanotkunin hefði áhrif á einkunnir sínar; 62% töldu reglur skólans skýrar. Skólameistari segir að stýrihópur muni skoða málið á næstu fundum.“ Textinn er um 150 orð og vísar í könnunina án þess að birta hana.
1. Hver er tilgangur hvoras texta, og hvernig sést hann í uppbyggingu þeirra?
Read the worked answer
Texti A - tilgangur: að hreyfa við lesandanum og krefjast aðgerða. Uppbyggingin er sannfæringarleið: persónuleg saga (sonur sóttur tvisvar) → hlutverk kennara („ekki lögreglumenn“) → hótun um þrýsting („taka málin í okkar eigin hendur“) → alhæfing sem á að loka umræðunni („auðvitað vitum við öll“). Ekkert er mælt, engar heimildir nefndar; textinn byggir á tilfinningu og endurtekningu.
Texti B - tilgangur: að upplýsa um stöðuna. Uppbyggingin er fréttaleg: niðurstöður úr könnun (320 nemendur, 41%, 18%, 62%) → tilvitnun í skólameistara → næstu skref. Textinn tekur ekki afstöðu til þess hvað eigi að gera.
Hvers vegna skiptir formið máli: Lögun textans er vísbending um hlutverk hans. Saga, hótun og „auðvitað“ benda til áhrifa; tölur, tilvitnun og næstu skref benda til miðlunar. Að þekkja muninn gerir lesandanum kleift að taka við hvorum texta á réttum forsendum.
2. Hvaða orð í texta A bera afstöðu höfundar? Nefndu þrjú og skýrðu hvað þau gera.
Read the worked answer
- „strax“ - tímaákveðið setur málflutninginn í neyðarham; ekki „þegar tækifæri gefst“ heldur „núna“.
- „taka málin í okkar eigin hendur“ - ógn sem ekki er útskýrð nánar; hún ýtir undir skynjun á alvarlegu ástandi án þess að nefna leiðir.
- „auðvitað“ - forsenda sem er sett fram sem sjálfsögð. Orðið gefur í skyn að allir hljóti að vera sammála og gerir andstæðingum erfitt að andmæla án þess að hljóma fáránlegir.
- „eyðileggja“ - sterkt sögn sem lýsir algjöru tjóni; „trufla“ eða „geta dregið úr“ væri hlutlausara og nákvæmara.
Heildarmynd: Saman mynda þessi orð afstöðu sem er skýr og óbiluð. Höfundurinn er ekki að spyrja, hann er að krefjast. Athygli vekur að ekkert þessara orða er rökstutt með gögnum - afstaðan er flutt með orðavali, ekki sönnunum.
3. Hvernig myndi texti B hljóma ef hann væri skrifaður með sama tilgangi og texti A? Hvað þyrfti að breyta og hvað myndi glatast?
Read the worked answer
Breytingar sem þyrfti:
- Velja eina töluna og gera hana að ákæru: „Næstum helmingur nemenda er á símanum í tíma - skólinn verður að grípa inn í núna.“
- Skipta út tilvitnun skólameistara fyrir sögu einhvers nemanda eða kennara.
- Bæta við hótun eða kröfu í stað „stýrihópur muni skoða málið“.
- Sleppa tölunni sem dregur úr málinu (62% telja reglurnar skýrar), því hún veikir boðskapinn.
Hvað myndi glatast: Jafnvægið. Fréttin segir nú það sem styður og það sem veikir túlkunina, og hún gefur lesandanum möguleika á að draga sína eigin ályktun. Sannfæringartexti sem sleppir mótvæginu verður áhrifaríkari en minna áreiðanlegur - hann hættir að segja hvað er vitað og byrjar að segja hvað á að gera. Hvort tveggja getur átt rétt á sér, en lesandinn verður að vita hvorum textanum hann er að hlusta á.