Stöðu- og framvindupróf í lesskilningi cheat sheet

Bein upplýsing er sá hluti textans sem stendur berum orðum; hún þarf enga ályktun og er oftast í sama orðalagi og spurningin notar eða í beinu samheiti.

Leitarorð spurningar (nafn, tala, dagsetning, staður) eru borin saman við textann orð fyrir orð; fyrsta samsvörun er ekki alltaf rétta svarið ef sama orðið kemur fyrir oftar en einu sinni.

Tölur, dagsetningar og einingar eru viðkvæmustu upplýsingarnar: skoða þarf hvort talan á við heild, hluta, tímabil eða spá, og hvort einingin er sú sama og í spurningunni.

Neitun og afsökunarorð (ekki, aldrei, aðeins, nema, hvorki) breyta merkingu setningar; ef spurningin inniheldur neitun verður að finna neitun í textanum líka.

Forgangsröð upplýsinga: ef texti nefnir bæði aðalreglu og undantekningu gildir undantekningin fyrir það tilvik sem hún nefnir, en aðalreglan fyrir öll önnur tilvik.

Texti sem lýsir ferli er lesinn í tímaröð; orð eins og fyrst, síðan, áður en, eftir að og loks gefa röðina og svarið verður að virða hana.

Ef spurningin spyr hver sagði eða hver gerði eitthvað þarf að greina milli þess sem einstaklingur segir og þess sem textinn segir sem frásagnarrödd.

Tafla eða listi í texta: svarið er fundið á skurðpunkti línu og dálks, og athuga þarf hvort dálkaheitið sé haus eða hluti af gögnunum.

Ályktun er byggð á tveimur eða fleiri staðreyndum úr textanum sem saman leiða af sér þriðju fullyrðinguna; hún má ekki krefjast upplýsinga sem textinn gefur ekki.

Tenging milli setninga verður oft með tilvísunarorðum (hann, hún, það, þessi, slíkt); finna þarf við hvað orðið vísar áður en merkingu er ráðið.

Orsök og afleiðing: orð eins og því, vegna þess, af þeim sökum, þess vegna og þar af leiðandi merkja orsakatengsl, en nálægð í texta ein og sér er ekki sönnun.

Ef texti segir að A hafi gerst eftir B má álykta að B hafi átt sér stað fyrr; tímaröð má snúa við en ekki má bæta við nýjum atburði.

Samantekt: sameiginlegur eiginleiki tveggja dæma í textanum er borinn saman og sá eiginleiki sem kemur fram í báðum er réttur grunnur að ályktun.

Samsvörun og andstæða: orð eins og hins vegar, en, þótt og í staðinn merkja að atriðin sem fylgja eigi ekki að sameina heldur að stilla upp.

Ályktun um tilfinningu eða viðhorf verður að styðjast við lýsingu á hegðun, orðavali eða aðstæðum í textanum, ekki við almenna reynslu lesandans.

Of víðtæk ályktun (alltaf, allir, aldrei) er sjaldan rétt þegar textinn notar afmarkandi orð (oft, sumir, stundum); velja skal þá ályktun sem passar við styrkleika fullyrðingarinnar.

Merkingu ókunnugs orðs má oft ráða af skýringu í næstu setningu, af skilgreiningu í sviga eða af dæmi sem fylgir í sömu málsgrein.

Samheiti og andheiti í nágrenninu gefa vísbendingu: ef textinn segir „ekki létt, heldur þungt“ er merking orðsins í andstæðunni.

Margræð orð fá merkingu sína af samhenginu; sama orðið getur þýtt eitthvað annað í öðrum texta og því er orðabókarskráning ein ekki nóg.

Orðasambönd (orðatiltæki) eru ekki skilin orð fyrir orð; merking þeirra er heildstæð og oft ólík orðréttri þýðingu orðanna.

Stíll textans (formlegur, hversdagslegur, fréttalegur) segir til um hvort orð er notað í bókstaflegri eða myndrænni merkingu.

Forskeyti og viðskeyti breyta merkingu stofnsins; að þekkja algeng forskeyti (ó-, mis-, of-) og viðskeyti (-leiki, -semi) hjálpar við að áætla merkingu.

Tilvísun til fyrri texta eða almennrar þekkingar í orðasambandi er túlkuð í samhengi textans, ekki sem sjálfstæð fullyrðing um heiminn.

Þegar valið er milli tveggja skyldra orða í svari þarf að bera saman blæbrigði: hvaða orð passar við hlutverk orðsins í setningunni og við styrkleika textans.

Efnisgrein hefst oft á lykksetningu (topic sentence) sem segir hvað greinin fjallar um; hinar setningarnar skýra hana eða gefa dæmi.

Uppbygging greinargerðar er gjarnan inngangur (kveikja og fullyrðing), meginmál (rök og dæmi) og niðurlag (endurtekning eða ályktun); hlutverk hvers hluta er spurt um.

Tilgangur texta má greina af tegund hans: frétt miðlar atburði, leiðbeining segir hvernig á að gera, auglýsing hvetur til kaupa, ritgerð færir rök fyrir skoðun.

Höfundarviðhorf birtist í orðavali: hleðsluríkt orð (misbjóðandi, frábært, óheppilegt) gefa afstöðu sem hlutlaus orð gera ekki.

Hlutlaus texti notar staðreyndir og heimildir án lýsingarorða sem dæma; texti með afstöðu notar samanburð, spurningar og ákveðin lýsingarorð.

Tengingarorð milli efnisgreina (fyrst, að auki, hins vegar, að lokum) sýna hvernig rök eru byggð upp og hvar áherslan liggur.

Fyrirsögn og undirfyrirsögn segja fyrir um efni og sjónarhorn; ef fyrirsögnin er spyrjandi er textinn líklega hugleiðing eða greining fremur en frásögn.

Raddir í texta: aðgreina verður radd höfundar frá radd þess sem vitnað er í; tilvitnun er ekki sjálfkrafa skoðun höfundar.

Áreiðanleiki eykst þegar höfundur er nafngreindur, dagsetning er gefin og heimildir eru tilgreindar; án þessara atriða er textinn veikari sem sönnun.

Aðgreina verður staðreynd (hægt að sannreyna) frá skoðun (hægt að deila um) og frá spá (óviss fullyrðing um framtíð).

Tilgangur textans hefur áhrif á áherslur: auglýsing, áróður og hagsmunatexti velja þau dæmi sem styðja málið og sleppa gagnrökum.

Ef texti fullyrðir eitthvað án heimildar eða dæmis er rétt að merkja fullyrðinguna sem óstudda, jafnvel þótt hún hljómi sannfærandi.

Samhengi og dagsetning skipta máli: tölur og niðurstöður úr gömlum texta eru ekki sjálfkrafa gildar í dag og þarf að bera saman við nýrri upplýsingar.

Form textans (tölfræðitafla, viðtal, blogg, frétt) segir til um hvers konar fullyrðingar má búast við og hversu ítarlegar þær eru.

Hlutdrægni má greina með því að spyrja hvaða sjónarmið vantar, hverjir fá að tala og hvaða orð eru notuð um andstæðinga.

Traust heimild er ekki trygging fyrir réttu svari í prófi: svarið verður að byggjast á því sem textinn segir, ekki á því sem lesandinn veit um efnið.

Tenging við fyrri þekkingu er aðeins notuð til að skilja textann betur; hún má ekki bæta inn staðreyndum sem textinn nefnir ekki.

Lærdómur texta er dreginn saman í eina setningu sem svarar: hvaða reglu eða lexíu á lesandinn að taka með sér og hvers vegna.

Dæmi úr eigin lífi eru borin saman við dæmi textans á sama mælikvarða; ef textinn fjallar um eitt tilvik má ekki alhæfa um öll tilvik.

Texti sem lýsir mistökum eða árangri gefur orsök og afleiðingu; lærdómurinn er sú aðgerð sem hefði breytt útkomunni.

Spurningar um hagnýtt gildi krefjast þess að lesandinn segi hvernig upplýsingunni verði beitt, ekki aðeins að hún sé rétt.

Þegar texti og eigin reynsla stangast á er textinn hafður til grundvallar í prófsvari, en áreksturinn má nefna sem athugasemd ef spurt er um mat.

Lærdómur verður að vera í samræmi við tilgang textans: frásögn gefur lexíu um hegðun, leiðbeining gefur verklagsreglu, greinargerð gefur rökstudda niðurstöðu.

Flytja má lærdóm á nýtt samhengi ef grunnatriðin eru þau sömu; ef lykilforsenda breytist (t.d. aldur, aðstæður) gildir lærdómurinn ekki óbreyttur.