ស្រះក្នុងសាលា៖ ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត និងការផ្លាស់ប្តូរខ្សែសង្វាក់អាហារ
ស្រះតូចមួយក្នុងបរិវេណសាលាមានខ្សែសង្វាក់អាហារ៖ សារាយ → ប្លង់តុង → ត្រីតូច → ពស់ទឹក។ ការវាស់វែងបង្ហាញថាសារាយផលិតថាមពលបាន 12 000 kJ ក្នុងមួយម៉ែត្រការ៉េក្នុងមួយឆ្នាំ។ គ្រូឱ្យសិស្សសន្មតថាមានតែ 10% នៃថាមពលបន្តទៅកម្រិតបន្ទាប់។ កសិករជុំវិញបានបាញ់ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិត ហើយក្នុងរយៈពេល 3 ខែ ចំនួនប្លង់តុងថយចុះ 80%។ សិស្សក្រុម ក សង្កេតឃើញសារាយកើនឡើងខ្លាំង ទឹកមានពណ៌បៃតងក្រម៉ៅ និងមានក្លិនស្អុយពេលព្រឹក។ សិស្សក្រុម ខ អះអាងថាចំនួនពស់ទឹកមិនថយចុះទេ ព្រោះពស់អាចស៊ីសត្វតូចៗផ្សេងទៀត។
1. គណនាថាមពលដែលមាននៅកម្រិតនីមួយៗនៃខ្សែសង្វាក់អាហារ ហើយពន្យល់ថាហេតុអ្វីកម្រិតកំពូលមានថាមពលតិចខ្លាំង។
Read the worked answer
ការគណនា (ចាប់ពី 12 000 kJ)៖
- សារាយ (អ្នកផលិត)៖ 12 000 kJ
- ប្លង់តុង៖ 12 000 × 0.10 = 1 200 kJ
- ត្រីតូច៖ 1 200 × 0.10 = 120 kJ
- ពស់ទឹក៖ 120 × 0.10 = 12 kJ
ការពន្យល់៖ ថាមពលបាត់បង់នៅគ្រប់ការផ្ទេរមួយ ដោយសារ (1) ថាមពលមួយផ្នែកបាត់ជាកម្តៅពេលសត្វដកដង្ហើម និងចលនា; (2) សត្វមិនអាចរំលាយអាហារបានទាំងស្រុង (នៅសល់ក្នុងលាមក); (3) ផ្នែកខ្លះនៅសល់ជាជាលិកាដែលមិនត្រូវបានស៊ី (ឆ្អឹង ស្នែង)។ ដូច្នេះនៅកម្រិតទី 4 នៅសល់តែ 0.1% នៃថាមពលដើម។ នេះជាហេតុផលដែលខ្សែសង្វាក់អាហារកម្រមានលើស 4–5 កម្រិត និងហេតុផលដែលសត្វមំសាសីកំពូលមានចំនួនតិច។
2. ចូរពន្យល់ដោយប្រើខ្សែសង្វាក់អាហារ ថាហេតុអ្វីសារាយកើនឡើង និងផលប៉ះពាល់អ្វីកើតឡើងចំពោះត្រី។ បន្ទាប់មកវាយតម្លៃការអះអាងរបស់ក្រុម ខ។
Read the worked answer
មូលហេតុ៖ ប្លង់តុងជាអ្នកបរិភោគសារាយ (herbivore)។ ពេលប្លង់តុងថយចុះ 80% ការគ្រប់គ្រងសារាយដោយការស៊ីត្រូវចុះខ្សោយ → សារាយលូតលាស់ហួសកម្រិត (algal bloom)។ នេះជាឥទ្ធិពលបន្តខ្សែ (trophic cascade)៖ ការប្រែប្រួលនៅកម្រិតកណ្តាល បង្កផលខ្លាំងដល់កម្រិតក្រោម។
ផលប៉ះពាល់លើត្រី៖ ពេលថ្ងៃ សារាយផលិត O₂ ប៉ុន្តែពេលយប់ សារាយដកដង្ហើមប្រើ O₂ ហើយសារាយងាប់ពុកផុយត្រូវបាក់តេរីរំលាយ ដែលស៊ី O₂ បន្ថែមទៀត។ ដូច្នេះអុកស៊ីសែនធ្លាក់ចុះខ្លាំងពេលព្រឹក (ដែលពន្យល់ក្លិនស្អុយ) → ត្រីអាចងាប់ដោយខ្វះអុកស៊ីសែន។ ម្យ៉ាងទៀត ត្រីដែលស៊ីប្លង់តុងក៏ខ្វះអាហារដែរ។
ការវាយតម្លៃក្រុម ខ៖ អាចទៅរួច តែមិនគ្រប់គ្រាន់។ ការពិតថាពស់មានអាហារជំនួសធ្វើឱ្យចំនួនវាមិនថយភ្លាមៗ តែវាមិនបដិសេធឥទ្ធិពលបន្តខ្សែទេ។ ដើម្បីសម្រេច ត្រូវការទិន្នន័យ៖ ចំនួនពស់ធៀបនឹងឆ្នាំមុន ចំនួនសត្វជំនួស និងរយៈពេលសង្កេត។ ការសង្កេត 3 ខែខ្លីពេកសម្រាប់សន្និដ្ឋានអំពីចំនួនប្រជាជនកំពូល។
3. សិស្សម្នាក់សន្និដ្ឋានថា «ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតជាមូលហេតុតែមួយគត់»។ ចូរវាយតម្លៃសេចក្តីសន្និដ្ឋាននេះ និងស្នើវិធីពិនិត្យយ៉ាងតិចពីរ ដើម្បីបញ្ជាក់ឬបដិសេធ។
Read the worked answer
ការវាយតម្លៃ៖ សេចក្តីសន្និដ្ឋាននេះលឿនពេក។ ការសង្កេតបានតែ «សារាយច្រើន» ដែលអាចមកពីមូលហេតុជាច្រើន៖
- សារធាតុចិញ្ចឹមលើស - ជីដែលកសិករប្រើ ឬទឹកស្អុយហូរចូលស្រះ នាំឱ្យមាន N និង P ខ្ពស់ ដែលជាមូលហេតុសំខាន់បំផុតនៃ algal bloom។ បើដូច្នេះ ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតគ្រាន់តែជាកត្តាបន្ថែម។
- ពន្លឺ និងសីតុណ្ហភាព - ខែក្តៅ និងទឹករាក់ ធ្វើឱ្យសារាយលូតលាស់លឿនដោយខ្លួនឯង។
- ការថយចុះប្លង់តុងអាចមកពីមូលហេតុផ្សេង - ដូចជាត្រីស៊ីប្លង់តុងកើនឡើង ឬទឹកក្តៅលើស។
វិធីពិនិត្យ
- វាស់ nitrate និង phosphate ក្នុងស្រះ ធៀបនឹងស្រះគំរូ (control) ដែលនៅឆ្ងាយពីដីកសិកម្ម។ បើកម្រិតខ្ពស់ទាំងពីរ មូលហេតុចម្បងគឺសារធាតុចិញ្ចឹម។
- ពិនិត្យកំណត់ត្រាបាញ់ថ្នាំ (កាលបរិច្ឆេទ ប្រភេទ បរិមាណ) និងសាកសួរកសិករជិតខាងដែលមិនបាញ់ថ្នាំ។
- វាស់ O₂ និងសីតុណ្ហភាពទឹកពេលព្រឹក និងល្ងាច ដើម្បីវាយតម្លៃហានិភ័យចំពោះត្រី។
សេចក្តីសន្និដ្ឋាន៖ ត្រូវនិយាយថា «ថ្នាំសម្លាប់សត្វល្អិតជាកត្តាមួយដែលអាច» មិនមែនជាមូលហេតុតែមួយគត់ទេ ដោយមិនទាន់មានទិន្នន័យសារធាតុចិញ្ចឹម។