Nasien van hardnekkige taalfoute: grammatika, leksikon of register?
Tydens die nasien van 'n Graad 11-taaloefening oor die passief en die indirekte rede vind 'n onderwyser vyf hardnekkige foute in een leerder se alinea: (1) 'Die verslag het deur die komitee goedgekeur.' (2) 'Hy het gesê dat hy sal die dokument môre onderteken.' (3) 'Die leerders moet hulle huiswerk inhaal voordat hulle dit more inhandig.' (4) 'Sy is verantwoordelik vir om die fondse in te samel.' (5) 'Die aantal leerders wat geslaag het, is minder as verlede jaar.' Die leerder is sterk mondeling maar skryf soos hy praat. Die vakadviseur het gevra dat die departement een gedeelde nasienbeleid vir die volgende toets opstel. Die onderwyser het 40 minute vir die hele klas se terugvoer en kan nie elke fout individueel regmaak nie.
1. Klassifiseer die vyf foute as grammaties, leksikaal-semanties of register/spelling. Verduidelik watter een jy eerste sal regmaak in 'n Graad 11-klas en hoekom.
Read the worked answer
Klassifikasie:
| Fout | Etiket | Korreksie |
|---|---|---|
| (1) 'het ... goedgekeur' | Grammaties: passiefhulpwerkwoord ontbreek | 'is deur die komitee goedgekeur' (verlede tyd passief) of 'word ... goedgekeur' (teenwoordige tyd) |
| (2) 'dat hy sal die dokument ... onderteken' | Grammaties: woordorde in die bysin | 'dat hy die dokument môre sal onderteken' |
| (3) 'more'; 'hulle huiswerk' | Spelling en standaardisering | 'môre'; 'hul huiswerk' (possessief) |
| (4) 'vir om ... in te samel' | Grammaties: dubbele merker | 'om die fondse in te samel' of 'verantwoordelik vir die insameling van die fondse' |
| (5) 'die aantal ... is minder' | Leksikaal-semanties: verkeerde matewoord by 'n versamelnaam | 'die aantal ... is kleiner' |
Prioriteit: fout (2). Dit is die fout met die hoogste oordragwaarde. Elke bysin wat met 'dat', 'omdat', 'terwyl' of 'wanneer' begin, vereis dieselfde woordorde, en die fout kom in elke opstel voor. Een reël ('die werkwoord skuif na die einde van die bysin') verduidelik 'n hele klas konstruksies. Dit is ook maklik toetsbaar: 'n leerder kan tien bysinne korrek herskryf sonder om die meta-taal te ken.
Tweede prioriteit: fout (1). Die passief is die onderwerp van die huidige eenheid en die fout wys dat die leerder die verskil tussen 'het ... goedgekeur' (aktief, met 'n agentsubjek) en 'is ... goedgekeur' (passief) nie sien nie. Dit is 'n begripsfout, nie 'n slordigheidsfout nie.
Laer prioriteit: fout (5). Dit is 'n fyn standaardiseringspunt wat min leerders se algehele skryfvermoë raak. Dit hoort by die sterk leerders en by die taaladviesblad, nie by die klas se kernintervensie nie.
2. Verduidelik aan 'n leerder hoekom 'sal' in die bysin na agter skuif, en of sy antwoord verkeerd is omdat sy 'sal' in plaas van 'sou' gebruik het.
Read the worked answer
Die woordorde. Afrikaans het 'n werkwoordtweede-reël in die hoofsin: 'Hy sal die dokument môre onderteken.' Die werkwoord staan op posisie twee. In 'n bysin wat deur 'dat' ingelei word, val die werkwoordelike deel na die einde: '... dat hy die dokument môre sal onderteken.' Die hulpwerkwoord en die hoofwerkwoord vorm 'n werkwoordgroep aan die einde. Die fout in die leerder se sin is dus nie die keuse van 'sal' nie, maar die posisie daarvan: 'dat hy sal die dokument ...' plaas 'sal' op die plek waar die Engels of die spreektaal dit sou toelaat.
'Sal' of 'sou'? Dit is 'n afsonderlike vraag. In die indirekte rede kan 'sou' gebruik word om 'n toekoms in die verlede aan te dui: 'Hy het gesê hy sou die dokument die volgende dag onderteken.' Dit is veral gepas wanneer die toekoms vanuit die hede gesien nie meer oop is nie, of wanneer die spreker die bewering versigtig weergee. 'Sal' bly egter verdedigbaar wanneer die toekoms nog geld: 'Hy het gesê hy sal môre onderteken.' Albei vorme kan dus korrek wees.
Gevolg vir die nasien: die leerder se fout is die woordorde, nie die tydsvorm nie. Om 'sal' as fout te merk, sou die leerder 'n reël leer wat nie bestaan nie. Die memorandum moet 'sal' en 'sou' aanvaar mits die werkwoordgroep aan die einde van die bysin staan.
3. Hoe hanteer jy die leerder wat vra: 'Mens hoor tog oral "minder leerders" - hoekom is dit dan verkeerd?'
Read the worked answer
Begin met 'n erkenning. Die leerder is reg: 'minder leerders' is heeltemal korrek. 'Minder' pas by telbare meervoude: minder leerders, minder busse, minder foute. Die fout lê nie by 'minder' as sodanig nie, maar by die selfstandige naamwoord waarmee dit in die leerder se sin verbind word.
Wys die struktuur. In die sin 'Die aantal leerders ... is minder' is die onderwerp nie 'leerders' nie, maar 'die aantal'. 'Aantal' is 'n enkelvoudige versamelnaam; dit verwys na 'n grootte, nie na die individue nie. Daarom vra dit 'n byvoeglike naamwoord van grootte: 'Die aantal is groot/klein.' Die korrekte sin is dus 'Die aantal leerders wat geslaag het, is kleiner as verlede jaar.' As die leerder eerder 'minder' wil gebruik, moet die onderwerp verander: 'Daar het minder leerders as verlede jaar geslaag.'
Gee 'n toets. Laat die leerder die vervangingsproef doen: sê die sin met 'die getal' in plaas van 'die aantal'. 'Die getal is minder' klink verkeerd; 'die getal is kleiner' klink reg. Dieselfde toets werk by 'die bedrag is kleiner', nie 'minder' nie.
Plaas dit in die standaardiseringsdebat. Die leerder moet verstaan dat hierdie 'n norm van die standaard geskrewe Afrikaans is, nie 'n morele oordeel nie. Mondelinge taal verander, en die eksamen meet die standaardvorm. Dit is eerlik om te sê: 'In jou e-pos aan 'n vriend sal niemand hieroor steur nie; in 'n amptelike verslag sal die nasier dit wel merk.' Só leer die leerder die verskil tussen beskrywende gebruik en die preskriptiewe norm wat die assessering verwag.