NSSCAS Afrikaans First Language 8166 key terms

Die sentrale idee of boodskap wat 'n teks of paragraaf wil oordra; die kern waaromheen alle ander inligting in daardie teks georganiseer is en waaraan bydraende besonderhede ondergeskik is.

Feit, voorbeeld of rede in 'n teks wat die hoofgedagte versterk of bewys. Sulke besonderhede maak 'n bewering geloofwaardig en help die leser om die skrywer se standpunt te aanvaar.

Gevolgtrekking wat 'n leser maak op grond van leidrade in die teks eerder as 'n direkte verklaring. Die antwoord staan nie woordeliks in die teks nie, maar word deur samehang van gegewens ondersteun.

Verkorte weergawe van 'n teks in eie woorde wat die kernpunte behou en oorbodige voorbeelde en herhaling weglaat. Dit moet die oorspronklike betekenis getrou weergee sonder om nuwe inligting by te voeg.

Om 'n gegewe sin of gedagte in ander woorde oor te sê met dieselfde betekenis. Dit wys begrip en word dikwels in vrae vereis waar jy 'n aanhaling moet verduidelik sonder om dit net te herhaal.

Woorde wat letterlik uit 'n teks oorgeneem word, gewoonlik tussen aanhalingstekens geplaas. In leesbegripvrae word dit gebruik om 'n bewering met presiese bewyse uit die teks te staaf.

Die houding of stemming wat 'n skrywer teenoor sy onderwerp of leser openbaar, byvoorbeeld sarcasties, ernstig, spottend of meegevoelend. Die toon blyk uit woordkeuse, sinsbou en die aard van die beelde wat gebruik word.

Die rede waarom 'n teks geskryf is, soos om te oorreed, in te lig, te vermaak of 'n mening te lug. Die doel bepaal die struktuur, taalregister en die soort bewyse wat die skrywer kies.

Die vlak van taalgebruik wat by 'n bepaalde situasie en leser pas, van formeel en amptelik tot informeel en gesprekkerig. 'n Verkeerde register, soos sleng in 'n sakebrief, skaad die doeltreffendheid van die teks.

Bewuste afwyking in taalgebruik wat 'n bepaalde effek skep, soos vergelyking, personifikasie of hiperbool. Stylfigure versterk betekenis en stemming en word dikwels in letterkundevrae geïdentifiseer en verklaar.

Taalgebruik waarin iets deur middel van 'n beeld voorgestel word eerder as letterlik beskryf, soos 'n metafoor of vergelyking. Dit maak abstrakte idees konkreet en verryk die leser se ervaring van die teks.

Stylfiguur waarin 'n nie-lewende ding of abstrakte begrip as 'n persoon voorgestel word, byvoorbeeld wanneer die wind fluister of die nag waak. Dit verleen lewe en emosie aan die beskrywing.

Direkte vergelyking tussen twee dinge met behulp van woorde soos soos of as, byvoorbeeld so sterk soos 'n leeu. Die ooreenkoms word eksplisiet genoem, anders as by 'n metafoor.

Beeldspraak waarin een ding direk met 'n ander gelykgestel word sonder die woorde soos of as, byvoorbeeld die lewe is 'n reis. Die oordrag van betekenis berus op 'n ooreenkoms tussen die twee begrippe.

Woord met min of meer dieselfde betekenis as 'n ander woord, soos moeg en uitgeput. Sinonieme verskil dikwels in skakering en register, daarom moet die konteks by die keuse in ag geneem word.

Woord met 'n teenoorgestelde betekenis aan 'n ander woord, soos warm teenoor koud. Kennis van antonieme help om woordbetekenis in konteks te bepaal en om teenstellings in 'n teks raak te sien.

Woord wat dieselfde klink as 'n ander woord maar anders gespel word en 'n ander betekenis het, soos wys en weis. Sulke woorde veroorsaak dikwels spelfoute en word in taalvrae getoets.

Die korrekte letters en inkorting van 'n woord volgens die Afrikaanse spelreëls, insluitend die hantering van koppeltekens, deelwoorde en meervoude. Taalversorging in die eksamen beoordeel sulke foute streng.

Simbool soos 'n komma, punt, vraagteken of aandagstreep wat sinsdele skei en betekenis verduidelik. Verkeerde of ontbrekende leestekens kan die betekenis van 'n sin heeltemal verander.

Weergawe van iemand se presiese woorde tussen aanhalingstekens, byvoorbeeld: Hy sê: "Ek kom môre." Die tydsvorm en voornaamwoorde bly soos in die oorspronklike uiting.

Weergawe van iemand se woorde in die skrywer se eie sin, sonder aanhalingstekens, byvoorbeeld: Hy sê dat hy môre kom. Voornaamwoorde, tydsvorme en plek- en tydsaanduiders moet aangepas word.

Woord wat in die plek van 'n selfstandige naamwoord staan, soos hy, sy, dit of hulle. Dit verwys terug na 'n eerder genoemde naamwoord en sorg dat die teks nie onnodig herhaal nie.

Die volgorde waarin sinsdele soos onderwerp, gesegde en voorwerp in 'n sin voorkom. Afrikaans het gewoonlik die onderwerp eerste, maar inversie kom voor by vrae en wanneer 'n bywoordelike bepaling voorop staan.

Sinskonstruksie waarin die onderwerp die handeling ondergaan eerder as uitvoer, byvoorbeeld Die brief is deur hom geskryf. Die lydende vorm word met die hulpwerkwoord word of is gevorm en verskuif die klem na die aksie.

Sinskonstruksie waarin die onderwerp die handeling self uitvoer, byvoorbeeld Hy skryf die brief. Dit is die gewone, direkte vorm van uitdrukking en staan teenoor die lydende vorm.

Werkwoordsvorm wat as byvoeglike bepaling of in die voltooide tyd gebruik word, soos 'n geskryfde brief of hy het geskryf. Die spelling van die verlede deelwoord volg spesifieke reëls.

Opstel of toespraak waarin die skrywer 'n standpunt oor 'n saak inneem en dit met redes en bewyse verdedig. Die doel is om die leser te oorreed, daarom is 'n duidelike stelling en logiese argumentasie noodsaaklik.

Reeks redes wat saam 'n standpunt ondersteun en op feite, logika of waardes berus. 'n Goeie argument hanteer ook teenstanders se besware en bied 'n duidelike gevolgtrekking aan die einde.

Oorredingstegniek waarin die skrywer 'n beroep doen op die leser se emosies, waardes of verstand, byvoorbeeld deur medelye of 'n gevoel van plig te wek. Dit versterk die betoog sonder om feite te verdraai.

Funksionele teks wat 'n bepaalde doel in die werklike lewe dien, soos 'n brief, e-pos, verslag, resensie of advertensie. Die formaat, aanhef en register moet by die ontvanger en situasie pas.

Amptelike brief met 'n vaste struktuur wat aanhef, inleiding, liggaam en slot insluit, gewoonlik in 'n beleefde en saaklike toon. Dit word aan 'n instansie of onbekende ontvanger gerig en vermy sleng en verkorting.

Beoordelende teks oor 'n boek, rolprent of opvoering waarin die skrywer die werk beskryf, evalueer en 'n aanbeveling maak. Dit kombineer samevatting met 'n beredeneerde mening en word op 'n spesifieke gehoor gerig.

Die wyse waarop 'n verhaal opgebou is, gewoonlik met 'n inleiding, stygende konflik, klimaks, afnemende konflik en afloop. Die struktuur bepaal hoe spanning opgebou en uiteindelik opgelos word.

Die hoogtepunt van spanning in 'n verhaal of drama, waar die sentrale konflik op sy skerpste punt kom en 'n beslissende wending plaasvind. Daarna volg die afwikkeling van die gebeure.

Spanning of stryd tussen karakters, tussen 'n karakter en die samelewing, of tussen 'n karakter en homself. Konflik dryf die handeling vorentoe en lê die tema van die werk bloot.

Die onderliggende idee of boodskap wat 'n literêre werk oor die mens en die lewe oordra, soos verraad, liefde of mag. Die tema word deur gebeure, karakters en beelde ontwikkel eerder as direk uitgespreek.

Die maniere waarop 'n skrywer 'n karakter aan die leser bekendstel, deur beskrywing, dialoog, dade en die menings van ander karakters. Dit bepaal of 'n karakter geloofwaardig en ontwikkelend voorkom.

Die stem wat die gebeure in 'n verhaal aan die leser oordra. Die verteller kan in die eerste persoon deelneem of in die derde persoon van buite waarneem, en hierdie keuse beïnvloed die leser se insig.

Die bouelemente van 'n gedig: 'n versreël is een lyn, en 'n strofe is 'n groep versreëls wat deur 'n witruimte geskei word. Die indeling beïnvloed ritme en die visuele voorkoms van die gedig.

Klankooreenkoms aan die einde van versreëls, soos in die rympatroon abab. Rym bind 'n gedig se klank en dra by tot die ritme en die stemming daarvan.

Die ritmiese patroon van beklemtoonde en onbeklemtoonde lettergrepe in 'n versreël. Dit verleen 'n musikale beweging aan die gedig en beïnvloed die tempo waarteen dit gelees word.

Visuele teks wat 'n aktuele saak deur oordrywing en humor lees, dikwels met 'n onderskrif. Die tekenaar se standpunt word deur die karikatuur en die teks se verhouding tot mekaar oorgedra.

Oordrewe voorstelling van 'n persoon waarin kenmerkende eienskappe vergroot word om 'n herkenbare en dikwels komiese effek te skep. Dit word in spotprente gebruik om 'n mening oor die persoon of sy rol te lug.

Beeld waarin een ding deur 'n ander voorgestel word sonder dat die ooreenkoms uitdruklik genoem word, byvoorbeeld 'n gebroke muur vir verdeeldheid. Die leser moet die verband self uit die konteks aflei.

Die plek en uitleg van elemente in 'n visuele teks, soos die grootte van 'n opskrif, die posisie van 'n prent of die gebruik van witruimte. Hierdie keuses rig die kyker se aandag na die belangrikste boodskap.

Voorbereide of onvoorbereide mondelinge voordrag waarin 'n spreker 'n onderwerp aan 'n gehoor verduidelik of bepleit. Duidelike uitspraak, oogkontak, gepaste tempo en 'n logiese struktuur is noodsaaklik vir doeltreffende kommunikasie.